Viêm phế quản ở trẻ em: Triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị

Viêm phế quản ở trẻ em thường xuất hiện sau một đợt nhiễm trùng đường hô hấp, khiến niêm mạc phế quản bị viêm và tăng tiết dịch. Trẻ có thể ho kéo dài, khò khè, nhiều đờm hoặc sốt tùy nguyên nhân. Phần lớn trường hợp diễn tiến thuận lợi, nhưng trẻ nhỏ vẫn cần được theo dõi sát khi triệu chứng hô hấp trở nên rõ rệt.

1. Viêm phế quản ở trẻ em là gì?

Viêm phế quản ở trẻ em là tình trạng viêm nhiễm cấp tính niêm mạc của ống phế quản – hệ thống đường dẫn khí nối từ khí quản vào phổi. Khi bị mầm bệnh xâm nhập, lớp niêm mạc này bị sưng phù, kích thích sản sinh nhiều dịch nhầy và đờm. Sự tích tụ dịch nhầy khiến đường thở bị thu hẹp và tắc nghẽn, dẫn đến các phản ứng ho kéo dài, thở khò khè và gây khó khăn cho quá trình hô hấp của trẻ.

Trẻ nhỏ, đặc biệt trong độ tuổi từ 6 tháng đến 3 tuổi (đặc biệt trẻ dưới 1 tuổi hay trẻ sơ sinh), có nguy cơ mắc viêm phế quản cao do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và đường thở còn nhỏ hẹp. Các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính bao gồm:

• Virus hợp bào hô hấp (RSV), Adenovirus (type 1-7), Rhinovirus, Enterovirus, Virus cúm (A, B)… là tác nhân gây bệnh hàng đầu. Do có nhiều chủng virus khác nhau, trẻ có thể bị tái nhiễm nhiều lần trong một năm.
• Viêm phế quản có thể do vi khuẩn gây ra hoặc xuất hiện bội nhiễm sau đợt nhiễm virus, phổ biến là phế cầu khuẩn, liên cầu khuẩn, tụ cầu khuẩn (H. influenzae), Chlamydia pneumoniae, Mycoplasma pneumoniae….
• Bệnh lây trực tiếp qua giọt bắn khi người nhiễm bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện; hoặc lây gián tiếp khi trẻ chạm tay vào các bề mặt bám dính virus/vi khuẩn rồi đưa lên mắt, mũi, miệng.
• Thời điểm giao mùa (đặc biệt khi chuyển sang mùa đông) hoặc thời tiết thay đổi đột ngột tạo điều kiện thuận lợi cho vi sinh vật phát triển. Môi trường sống ô nhiễm, nhiều khói bụi, khói xăng xe hoặc khói thuốc lá làm tổn thương niêm mạc đường hô hấp của trẻ.
• Các yếu tố nguy cơ khác như là trẻ có cơ địa dị ứng, gia đình có tiền sử mắc hen suyễn, thói quen tắm nước quá lạnh, tắm quá lâu, ngồi điều hòa sai cách, hoặc việc lạm dụng kháng sinh làm suy giảm sức đề kháng tự nhiên.

Viêm phế quản là tình trạng niêm mạc ống phế quản bị sưng viêm, gây ra các cơn ho và cảm giác khó thở cho trẻ

2. Triệu chứng viêm phế quản ở trẻ

2.1 Các giai đoạn diễn tiến của bệnh

Bệnh viêm phế quản ở trẻ nhỏ thường tiến triển qua 3 giai đoạn:

Giai đoạn khởi phát:Xuất hiện các triệu chứng viêm long đường hô hấp trên như sốt nhẹ, ho khan, hắt hơi, sổ mũi hoặc ngạt mũi.

Giai đoạn phát bệnh: 

• Sốt tăng nặng hơn, trẻ ho nhiều, xuất hiện thở khò khè hoặc thở bằng miệng. 
• Đờm tích tụ có thể chuyển sang màu xanh, xám hoặc xanh vàng. 
• Da dẻ trẻ có biểu hiện xanh xao, tím tái nhẹ và có thể kèm rối loạn tiêu hóa nhẹ.

Giai đoạn nguy hiểm:

• Trẻ sốt cao trên 39°C, cơ thể mệt mỏi, chân tay mềm yếu, môi da khô, đổ mồ hôi, khó thở, lồng ngực co rút. 
• Trẻ ho từng cơn kéo dài, nôn ói, tiêu chảy; nặng hơn có thể bị li bì, co giật, hôn mê, mạch yếu nhưng tim đập nhanh.

2.2 Các triệu chứng điển hình

• Ho khan hoặc ho có đờm, cơn ho nặng hơn về đêm hoặc sáng sớm.
• Sốt nhẹ đến sốt cao.
• Thở khò khè, khó thở, nghẹt mũi, chảy nước mũi.
• Trẻ mệt mỏi, quấy khóc, bỏ bú, chán ăn, nôn ói, đau ngực (ở trẻ lớn).

Trẻ bị ho dai dẳng, ho có đờm và mệt mỏi – những dấu hiệu điển hình của viêm phế quản

2.3 Dấu hiệu nguy hiểm cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay

Phụ huynh cần đưa trẻ đến ngay cơ sở y tế khi nhận thấy các dấu hiệu chuyển nặng sau:

Sốt cao bất thường: Sốt từ 39°C trở lên, không đáp ứng với thuốc hạ sốt hoặc kèm co giật, mất ý thức.

Thở nhanh bất thường (đếm nhịp thở khi trẻ nằm yên hoặc ngủ trong 1 phút):

• Trẻ dưới 2 tháng tuổi: Nhịp thở từ 60 lần/phút trở lên.
• Trẻ từ 2 đến 12 tháng tuổi: Nhịp thở từ 50 lần/phút trở lên.
• Trẻ từ 1 đến 5 tuổi: Nhịp thở từ 40 lần/phút trở lên.

Dấu hiệu suy hô hấp: 

• Trẻ bị tím tái môi, đầu ngón tay/ngón chân, lồng ngực rút lõm sâu.
• Trẻ ngủ li bì, khó đánh thức, bỏ bú hoàn toàn, ho dồn dập kéo dài không dứt, nôn ói liên tục

3. Điều trị viêm phế quản ở trẻ em như thế nào?

3.1 Chẩn đoán y khoa

• Đa số trường hợp viêm phế quản ở trẻ được chẩn đoán thông qua:
  Thăm khám lâm sàng. 
• Khi cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang ngực để kiểm tra mức độ tổn thương phế quản và loại trừ nguy cơ viêm phổi, hoặc chỉ định đo chức năng hô hấp nếu nghi ngờ có yếu tố hen suyễn.

3.2 Nguyên tắc điều trị y khoa

• Kháng sinh không có tác dụng đối với các trường hợp viêm phế quản do virus. Thuốc kháng sinh chỉ được bác sĩ kê đơn khi có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn.
• Khi trẻ sốt trên 38.5°C, cho trẻ uống Paracetamol (Acetaminophen) hoặc Ibuprofen theo đúng liều lượng chỉ định của bác sĩ.
• Sử dụng thuốc giảm ho, thuốc giãn phế quản… cần tuân thủ nghiêm ngặt theo chỉ định y tế.

3.3 Chăm sóc và dinh dưỡng tại nhà

• Uống nhiều nước ấm hoặc tăng cữ bú ở trẻ nhỏ để bù nước do sốt, giúp làm loãng dịch nhầy đờm và hỗ trợ tống đờm ra ngoài dễ dàng hơn.
• Nhỏ/xịt làm sạch mũi bằng nước muối sinh lý NaCl 0.9% nhiều lần trong ngày. Trẻ lớn nên hướng dẫn súc miệng bằng nước muối ấm.
• Sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ hoặc xông hơi nước ấm (có thể thêm vài giọt tinh dầu sả, khuynh diệp) giúp làm dịu đường thở, giảm ho và khó thở.
• Cho trẻ ăn thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu (cháo, súp) và chia làm nhiều cữ nhỏ. Nên nêm ăn nhạt vì thức ăn nhiều muối có thể làm gia tăng triệu chứng viêm. Bổ sung rau xanh, trái cây giàu Vitamin A, C, E để tăng sức đề kháng.

Một số mẹo giảm ho từ nguyên liệu tự nhiên

• Pha mật ong chanh với nước ấm giúp làm dịu cổ họng, giảm ho khan và đau rát (Lưu ý: Chỉ áp dụng cho trẻ trên 1 tuổi).
• Thái lát gừng hãm nước sôi thêm mật ong cho trẻ uống giúp kháng viêm và tăng cường miễn dịch hô hấp.
• Dùng tỏi tươi hoặc tỏi ngâm mật ong pha nước ấm giúp kháng khuẩn và ức chế virus.
• Dùng cam thảo chứa hoạt chất axit glycyrrhizic giúp kháng viêm, giảm ho và chống dị ứng.
• Dứa (thơm) Chứa enzyme bromelain hỗ trợ tiêu viêm, làm loãng đờm nhầy.

4. Phòng ngừa viêm phế quản cho trẻ tại nhà

Để bảo vệ đường hô hấp cho trẻ, phụ huynh nên áp dụng các biện pháp phòng ngừa sau:

• Cho trẻ bú hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu và kéo dài ít nhất đến 18–24 tháng để tăng cường miễn dịch.
• Tiêm đầy đủ các vắc-xin phòng bệnh đường hô hấp theo khuyến cáo cho trẻ và người chăm sóc.
• Tạo không gian sống thông thoáng, định kỳ khử khuẩn; tránh xa khói thuốc lá, khói bếp và bụi bẩn.
• Rèn luyện thói quen rửa tay bằng xà phòng thường xuyên cho trẻ, nhất là trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Đeo khẩu trang cho trẻ khi ra ngoài, tránh nơi đông người khi có dịch hô hấp và hạn chế tiếp xúc với người đang có triệu chứng viêm đường hô hấp.
• Giữ ấm đúng cách cho trẻ khi thời tiết chuyển mùa hoặc trở lạnh.

Rửa tay bằng xà phòng thường xuyên là cách đơn giản giúp trẻ đánh bay vi khuẩn, phòng bệnh hiệu quả

Viêm phế quản ở trẻ em cần được theo dõi đúng cách để tránh bỏ sót những dấu hiệu cho thấy tình trạng hô hấp đang diễn tiến nặng. Nếu trẻ ho kéo dài, khò khè, sốt, thở nhanh hoặc có biểu hiện khó thở, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám thay vì tự ý sử dụng thuốc. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để trẻ được bác sĩ đánh giá tình trạng hô hấp, xác định nguyên nhân và hướng dẫn phương pháp chăm sóc, điều trị phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về viêm phế quản ở trẻ em