Viêm phổi ở trẻ em diễn tiến thế nào? Dấu hiệu cần theo dõi sát

Viêm phổi ở trẻ em không phải lúc nào cũng biểu hiện giống nhau. Có trẻ chỉ sốt, ho và mệt nhẹ, trong khi một số trường hợp có thể nhanh chóng xuất hiện thở nhanh, khó thở hoặc giảm khả năng bú, ăn uống. Đặc biệt ở trẻ nhỏ, việc theo dõi nhịp thở và những thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày có ý nghĩa quan trọng trong nhận biết tình trạng bệnh.

1. Viêm phổi ở trẻ em

Viêm phổi ở trẻ em là tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính nặng gây tổn thương nhu mô phổi (bao gồm phế quản phổi, mô kẽ và phế nang). Khi vi khuẩn hoặc virus tấn công, các túi khí trong phổi bị sưng viêm, tích tụ dịch hoặc mủ, gây cản trở quá trình trao đổi khí và dẫn đến suy hô hấp. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây nhập viện và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên thế giới cũng như tại Việt Nam.

Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Bệnh ở lứa tuổi sơ sinh thường được phân thành:

• Viêm phổi bẩm sinh: Lây nhiễm từ mẹ qua nhau thai trong thai kỳ.
• Viêm phổi xảy ra trong khi sinh: Trẻ hít phải nước ối, phân su nhiễm khuẩn hoặc do nhiễm trùng đường sinh dục từ mẹ.
• Viêm phổi sau sinh: Do vi khuẩn lây nhiễm từ môi trường sống, dụng cụ y tế hoặc quá trình chăm sóc chưa đảm bảo vệ sinh.

Viêm phổi ở trẻ em là tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp tính, gây tổn thương mô phổi và ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng hô hấp của bé

2. Nguyên nhân dẫn đến viêm phổi ở trẻ em

Tác nhân gây viêm phổi ở trẻ em rất đa dạng, tùy thuộc vào độ tuổi và tình trạng sức khỏe:

• Virus (chiếm đa số trường hợp): Virus hợp bào hô hấp (RSV) là tác nhân phổ biến nhất. Ngoài ra còn do virus cúm, á cúm, Adenovirus, Rhinovirus….
• Vi khuẩn: Phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae) là “thủ phạm chính”. Các vi khuẩn khác gồm Haemophilus influenzae type b (Hib), Staphylococcus aureus, Streptococcus nhóm B, Listeria, E. coli, Moraxella catarrhalis….
• Nấm và ký sinh trùng: Thường gặp nấm Candida albicans, chủ yếu ở trẻ suy giảm miễn dịch hoặc mắc bệnh mạn tính.
• Các yếu tố nguy cơ tăng nặng: Trẻ sinh non, nhẹ cân; trẻ suy dinh dưỡng, thiếu kẽm/vitamin A, không được bú mẹ đầy đủ; trẻ bị dị tật hô hấp, mắc bệnh mạn tính (hen suyễn, tim bẩm sinh); sống trong môi trường ô nhiễm, nhiều khói bụi, khói thuốc lá; thời tiết giao mùa hoặc trẻ sơ sinh bị trào ngược làm hít sữa vào phổi.

Môi trường sống ô nhiễm, nhiều khói bụi và khói thuốc lá là những nhân tố hàng đầu làm suy yếu hệ hô hấp, gia tăng nguy cơ mắc viêm phổi ở trẻ nhỏ

3. Dấu hiệu viêm phổi ở trẻ em

Nhận biết sớm các triệu chứng giúp phụ huynh kịp thời đưa trẻ đến cơ sở y tế, tránh biến chứng nặng.

Dấu hiệu nhẹ (Giai đoạn khởi phát):

Trẻ xuất hiện các triệu chứng nhiễm trùng hô hấp trên như sốt nhẹ (hoặc không sốt ở trẻ sơ sinh), ho húng hắng, chảy nước mũi, nghẹt mũi, khò khè, quấy khóc, ăn kém hoặc bỏ bú.

Dấu hiệu trung bình – nặng (Giai đoạn tiến triển):

• Sốt cao liên tục, rét run, vã mồ hôi, mệt mỏi, li bì.
• Ho tăng dần, chuyển sang ho có đờm trắng đục rồi đổi sang màu vàng hoặc xanh.
• Thở nhanh (dấu hiệu cảnh báo sớm và quan trọng nhất theo WHO, cần đếm nhịp thở tròn 1 phút khi trẻ nằm yên):

• • Trẻ dưới 2 tháng tuổi: Nhịp thở từ ≥ 60 lần/phút.
  • Trẻ từ 2 – 11 tháng tuổi: Nhịp thở từ ≥ 50 lần/phút.
  • Trẻ từ 12 – 60 tháng tuổi: Nhịp thở từ ≥ 40 lần/phút.

Dấu hiệu rất nặng (Suy hô hấp & Cảnh báo nguy hiểm):

• Co rút lõm lồng ngực: Phần dưới lồng ngực (ranh giới giữa ngực và bụng) bị lõm sâu vào khi trẻ hít vào.
• Thở mệt, phập phồng cánh mũi, thở rên, co kéo cơ liên sườn.
• Da tái nhợt, môi và đầu ngón tay/ngón chân tím tái do thiếu oxy.
• Trẻ bỏ bú hẳn, không uống được nước, nôn ói nhiều, tiêu chảy, đau ngực, đau bụng hoặc co giật, khó đánh thức.

Ba mẹ cần đặc biệt chú ý khi trẻ xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo viêm phổi như sốt cao liên tục, rét run, kèm theo ho và thở gấp

4. Chẩn đoán viêm phổi ở trẻ em

Để xác định chính xác bệnh và mức độ tổn thương phổi, bác sĩ sẽ thực hiện:

• Khám lâm sàng: Đánh giá các dấu hiệu sốt, ho, nghe tiếng ran ở phổi, đếm nhịp thở và kiểm tra tình trạng rút lõm lồng ngực.
• Chụp X-quang tim phổi: Là tiêu chuẩn vàng giúp xác định hình ảnh viêm nhiễm và mức độ tổn thương nhu mô phổi.
• Xét nghiệm cận lâm sàng: Xét nghiệm công thức máu, đo nồng độ oxy máu (SpO2), cấy máu (khi nghi ngờ nhiễm trùng huyết) hoặc cấy dịch tiết đường hô hấp/PCR để tìm chính xác tác nhân gây bệnh.

5. Phương pháp điều trị viêm phổi ở trẻ em

Phác đồ điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh và mức độ nghiêm trọng:

• Viêm phổi do virus (mức độ nhẹ): Bác sĩ chỉ định chăm sóc hỗ trợ tại nhà, cho trẻ nghỉ ngơi, uống đủ nước và hạ sốt; hệ miễn dịch của trẻ sẽ tự đẩy lùi virus sau vài ngày đến 1 tuần. Thuốc kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng đối với virus.
• Viêm phổi do vi khuẩn: Bắt buộc phải sử dụng kháng sinh theo đúng đơn thuốc của bác sĩ (như Amoxicillin, Amoxicillin/clavulanate đường uống cho ca nhẹ/ngoại trú, hoặc kháng sinh tiêm truyền đối với ca nặng). Bệnh do vi khuẩn hầu như không thể tự khỏi nếu không dùng kháng sinh.
• Điều trị nội trú (khi bệnh nặng/suy hô hấp): Trẻ cần nhập viện khẩn cấp để hỗ trợ hô hấp (thở oxy hoặc thở áp lực dương CPAP), tiêm truyền kháng sinh, theo dõi sinh hiệu và xử trí biến chứng (áp xe phổi, tràn dịch màng phổi…).

Khi trẻ có dấu hiệu viêm phổi, phụ huynh cần đưa bé đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và đưa ra phác đồ điều trị an toàn, kịp thời

6. Phòng ngừa viêm phổi cho trẻ tại nhà

Phụ huynh có thể chủ động bảo vệ lá phổi của trẻ bằng các biện pháp thiết thực:

• Cho trẻ tiêm vắc-xin phòng phế cầu (Synflorix, Prevenar-13, Prevenar-20), vắc-xin 5 trong 1 hoặc 6 trong 1 (phòng Hib), vắc-xin cúm mùa, não mô cầu và kháng thể đơn dòng ngừa RSV (Beyfortus). Phụ nữ trước và trong thai kỳ cũng cần tiêm phòng đầy đủ.
• Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời để tăng cường kháng thể tự nhiên.
• Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi chăm sóc và chế biến thức ăn cho trẻ. Giữ nhà cửa thoáng mát, sạch sẽ; tuyệt đối không để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá, bụi bẩn hoặc người đang có biểu hiện ốm sốt, ho, sổ mũi.
• Lau ấm toàn thân cho trẻ để hỗ trợ hạ nhiệt độ cơ thể.Dùng thuốc hạ sốt: Khi trẻ sốt từ 38.5 độ trở lên, có thể cho trẻ sử dụng Paracetamol (Lưu ý quan trọng: Việc cho trẻ uống thuốc hạ sốt bắt buộc phải thực hiện theo đúng chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa).
• Thực hiện vỗ lưng đúng kỹ thuật để giúp trẻ dễ dàng tống đờm ra ngoài.
• Nhỏ hoặc rửa mũi hàng ngày cho trẻ bằng nước muối sinh lý để làm sạch và làm mềm dịch nhầy.
• Ưu tiên các loại thực phẩm lỏng, mềm, dễ tiêu hóa (cháo loãng, súp, sữa…). Chia nhỏ thành nhiều bữa ăn trong ngày giúp trẻ dễ hấp thu và tránh tình trạng nôn ói.

Viêm phổi ở trẻ em cần được đánh giá dựa trên triệu chứng, tình trạng hô hấp và nguyên nhân nghi ngờ, thay vì chỉ dựa vào mức độ sốt hoặc ho. Nếu trẻ thở nhanh, khó thở, tím tái, bỏ bú, li bì hoặc tình trạng xấu đi, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay. Đăng ký khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để bác sĩ chuyên khoa kiểm tra hô hấp, đánh giá mức độ bệnh và đưa ra hướng điều trị, theo dõi phù hợp cho trẻ.

Những câu hỏi thường gặp về viêm phổi ở trẻ em