Bệnh gút là gì? Dấu hiệu, triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị

Bệnh gút (gout) xảy ra khi nồng độ acid uric trong máu tăng cao hình thành các tinh thể urat lắng đọng tại khớp, gây ra những cơn đau sưng, nóng, đỏ dữ dội. Đây là bệnh lý mạn tính có xu hướng gia tăng và trẻ hóa trong những năm gần đây, đặc biệt liên quan mật thiết đến chế độ ăn uống và lối sống hiện đại. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân, biến chứng và hướng điều trị bệnh gút phù hợp.

1. Bệnh gút là gì?

Bệnh gút (Gout) tên gọi khác là thống phong thuộc nhóm bệnh cơ xương khớp là một dạng viêm khớp xảy ra khi nồng độ acid uric trong máu tăng cao vượt ngưỡng cho phép (thường trên 420 μmol/l đối với nam và trên 360 μmol/l đối với nữ), dẫn đến hình thành các tinh thể urat monosodium lắng đọng tại khớp và một số cơ quan khác trong cơ thể.

Về quá trình hình thành, acid uric vốn là sản phẩm được tạo ra từ quá trình chuyển hóa purin một hợp chất có trong DNA, RNA của tế bào cũng như trong nhiều loại thực phẩm hàng ngày. Bình thường, acid uric sẽ đi vào máu được thận lọc và đào thải ra ngoài qua nước tiểu. Tuy nhiên, khi cơ thể sản sinh quá nhiều acid uric hoặc thận không đào thải kịp, nồng độ acid uric trong máu sẽ tăng cao và dần kết tinh thành các tinh thể hình kim sắc nhọn. Các tinh thể này có xu hướng lắng đọng tại những vị trí có nhiệt độ thấp hơn trong cơ thể như khớp ngón chân, ngón tay, tai, gây ra phản ứng viêm cấp tính tại chỗ đây chính là cơ chế gây ra cơn đau gút điển hình.

Gút là trình trạng tinh thể acid uric lắng đọng trong khớp là cơ chế gây ra bệnh gút và các cơn viêm khớp cấp

Về đối tượng dễ mắc bệnh, gút thường gặp ở nam giới nhiều hơn nữ giới đặc biệt phổ biến ở nam giới trung niên (từ 30-60 tuổi). Ở nữ giới, bệnh thường xuất hiện muộn hơn, chủ yếu sau thời kỳ mãn kinh, do trước đó nội tiết tố estrogen có tác dụng bảo vệ nhất định. Đáng chú ý, bệnh gút khởi phát trước 30 tuổi tuy hiếm gặp nhưng thường có xu hướng diễn tiến nặng hơn. Ngoài ra, những người thừa cân béo phì, mắc hội chứng chuyển hóa, hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh gút cũng thuộc nhóm nguy cơ cao cần đặc biệt lưu ý.

2. Triệu chứng bệnh gút theo từng giai đoạn

2.1 Triệu chứng lâm sàng

Đợt bùng phát điển hình của bệnh gút thường khởi phát đột ngột biểu hiện bằng tình trạng sưng, nóng, đỏ và đau dữ dội tại một khớp phổ biến nhất là khớp bàn ngón chân cái, ngoài ra có thể gặp ở khớp gối, cổ chân, khuỷu tay, cổ tay hoặc bàn ngón tay đôi khi có thể tương tự một số bệnh lý viêm khớp khác, trong đó có viêm khớp dạng thấp. Cơn đau thường xuất hiện đột ngột, nhiều trường hợp khởi phát sau một bữa ăn nhiều đạm, sau khi uống rượu bia, sau chấn thương, phẫu thuật, nhiễm khuẩn hoặc sau khi sử dụng một số loại thuốc nhất định. 

Đặc điểm đáng chú ý là cơn đau gút cấp thường dữ dội nhất trong vòng vài giờ đầu, có thể khiến người bệnh tỉnh giấc giữa đêm vì đau, kèm theo cảm giác nóng rát và đau khi chỉ chạm nhẹ vào khớp. Người bệnh cũng có thể xuất hiện sốt nhẹ, mệt mỏi toàn thân trong đợt cấp. Cơn đau thường kéo dài khoảng 5-7 ngày rồi tự thuyên giảm hoặc giảm nhanh hơn nếu được điều trị đúng cách.

Ngón chân cái sưng đỏ, đau dữ dội là triệu chứng điển hình của cơn gút cấp

2.2 Triệu chứng theo từng giai đoạn

Bệnh gút thường tiến triển qua 4 giai đoạn, với đặc điểm triệu chứng khác nhau ở mỗi giai đoạn:

• Giai đoạn 1 – Tăng acid uric máu không triệu chứng: Nồng độ acid uric trong máu đã tăng cao nhưng chưa xuất hiện bất kỳ triệu chứng đau khớp nào. Giai đoạn này có thể kéo dài nhiều năm mà người bệnh hoàn toàn không hay biết.
• Giai đoạn 2 – Cơn gút cấp: Xuất hiện các đợt sưng đau khớp đột ngột như mô tả ở trên. Nếu được điều trị kịp thời, cơn đau thường cải thiện sau 3-10 ngày.
• Giai đoạn 3 – Giai đoạn giữa các cơn (gút gian phát): Cơn đau kết thúc, khớp trở lại hoạt động bình thường, người bệnh không còn triệu chứng. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tốt nồng độ acid uric, các cơn gút cấp sẽ có xu hướng tái phát với tần suất ngày càng dày hơn.
• Giai đoạn 4 – Gút mạn tính: Đây là giai đoạn nặng nhất, xảy ra khi bệnh không được kiểm soát trong thời gian dài. Tinh thể urat tiếp tục lắng đọng gây tổn thương khớp mạn tính, hình thành các hạt tophi, biến dạng khớp và có thể kèm theo các biến chứng nghiêm trọng ở thận.

2.3 Các triệu chứng nguy hiểm của bệnh gút

Khi bệnh gút không được kiểm soát và tiến triển sang giai đoạn mạn tính, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu đáng lo ngại sau, cần được thăm khám và can thiệp kịp thời:

• Hạt tophi: Các khối u cục hình thành do tinh thể urat tích tụ dưới da, thường xuất hiện quanh khớp, vành tai, khuỷu tay, gót chân, khiến khớp bị cứng, sưng to và hạn chế vận động rõ rệt.
• Biến dạng khớp: Viêm khớp mạn tính kéo dài dần dần phá hủy cấu trúc khớp, gây biến dạng vĩnh viễn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng vận động.
• Biến chứng thận: Tinh thể urat có thể lắng đọng tại thận gây viêm thận kẽ, hình thành sỏi tiết niệu và nếu kéo dài có thể dẫn đến suy thận.

Hạt tophi và biến dạng khớp có thể xuất hiện khi bệnh gút kéo dài, không được kiểm soát tốt

3. Nguyên nhân dẫn đến bệnh gút

Bệnh gút xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa lượng acid uric được tạo ra và lượng acid uric được đào thải khỏi cơ thể, khiến acid uric tích tụ ngày càng nhiều trong máu. Sự mất cân bằng này có thể đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau:

3.1 Nguyên nhân phổ biến nhất

Ở phần lớn người bệnh gút, vấn đề không nằm ở việc cơ thể sản sinh quá nhiều acid uric, mà là do thận không đào thải acid uric ra ngoài hiệu quả như bình thường. Tình trạng này có thể liên quan đến yếu tố di truyền (một số người có gen khiến quá trình đào thải acid uric qua thận kém hiệu quả hơn) hoặc xảy ra ở người đang sử dụng một số loại thuốc như thuốc lợi tiểu, người có chức năng lọc của thận suy giảm. 

Đáng chú ý, rượu bia cũng góp phần đáng kể vào cơ chế này, khi cơ thể chuyển hóa cồn, gan sẽ tăng sản xuất một chất gọi là acid lactic, chất này lại cản trở thận trong việc đào thải acid uric, đồng thời rượu còn kích thích gan tự sản sinh thêm acid uric.

3.2 Cơ thể sản sinh quá nhiều acid uric (ít gặp hơn)

Trường hợp này xảy ra khi cơ thể có tốc độ “thay mới” tế bào diễn ra nhanh và nhiều hơn bình thường, ví dụ ở người mắc một số bệnh lý về máu, bệnh vẩy nến hoặc trong quá trình điều trị ung thư. 

Ngoài ra, tình trạng béo phì cũng có liên quan đến việc tăng sản sinh acid uric, vì lượng acid uric cơ thể tạo ra có xu hướng tỷ lệ thuận với diện tích bề mặt cơ thể. Trong một số ít trường hợp hiếm gặp, nguyên nhân có thể xuất phát từ bất thường bẩm sinh về một số enzyme liên quan đến chuyển hóa purin.

3.3 Chế độ ăn uống giàu purin

Việc tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu purin như hải sản có vỏ, thịt đỏ, nội tạng động vật, hoặc uống nhiều bia (kể cả bia không cồn, vì vẫn chứa hàm lượng purin đáng kể) có thể góp phần làm tăng acid uric trong máu. 

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng yếu tố ăn uống thường chỉ đóng vai trò là “giọt nước tràn ly” góp phần nhỏ, chứ hiếm khi là nguyên nhân duy nhất gây bệnh ở hầu hết người bệnh điều này lý giải vì sao chỉ điều chỉnh chế độ ăn thường không đủ để kiểm soát hoàn toàn bệnh gút nếu không kết hợp điều trị y khoa.

Hải sản và bia là nhóm thực phẩm giàu purin làm tăng nguy cơ khởi phát cơn gút

3.4 Yếu tố khởi phát cơn gút cấp

Ở người đã có nồng độ acid uric cao sẵn trong máu, một cơn gút cấp có thể được “kích hoạt” bởi nhiều yếu tố như chấn thương, stress do bệnh lý cấp tính (ví dụ nhiễm trùng), sau phẫu thuật, sau khi ăn uống nhiều thực phẩm giàu purin, uống rượu bia hoặc thậm chí ngay sau khi bắt đầu dùng thuốc hạ acid uric đây là điều khá nghịch lý nhưng đã được ghi nhận trong y văn, liên quan đến sự thay đổi đột ngột của nồng độ urat trong máu.

4. Làm thế nào để phát hiện bệnh gút sớm?

Khi có các dấu hiệu đáng nghi ngờ như đã đề cập ở trên đặc biệt là tình trạng đau khớp đột ngột, sưng nóng đỏ dữ dội tại khớp bàn ngón chân cái người bệnh nên đến bệnh viện có chuyên khoa để được thăm khám kịp thời. Quá trình chẩn đoán thường bao gồm:

• Khám sức khỏe tổng quát: Đây là phương pháp hữu hiệu giúp tầm soát và phát hiện sớm nhiều bệnh lý, bao gồm cả bệnh gút, ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ ràng. Thông qua thăm khám lâm sàng kết hợp các xét nghiệm và kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, bác sĩ có thể đánh giá tổng thể tình trạng sức khỏe và phát hiện sớm các bất thường.
• Xét nghiệm acid uric máu: Đây là xét nghiệm thường quy, được thực hiện phổ biến trong các gói khám sức khỏe tổng quát. Cần lưu ý rằng không phải ai có acid uric máu cao cũng chắc chắn mắc bệnh gút, nhưng nếu nồng độ này tăng cao và kéo dài, nguy cơ mắc bệnh sẽ tăng lên đáng kể. Khi kết quả xét nghiệm bất thường, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm chuyên sâu hơn như chụp X-quang khớp, phân tích dịch khớp để chẩn đoán xác định.

Mặc dù hiện nay y học vẫn chưa có phương pháp điều trị dứt điểm hoàn toàn bệnh gút, nhưng nếu được phát hiện sớm ngay từ giai đoạn đầu, người bệnh hoàn toàn có thể áp dụng các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả, giúp hạn chế đáng kể nguy cơ bệnh tiến triển nặng và dẫn đến các biến chứng nguy hiểm về sau.

5. Bệnh gút có chữa khỏi được không?

Theo y học hiện nay, bệnh gút chưa có phương pháp điều trị dứt điểm hoàn toàn do đây là bệnh lý mạn tính liên quan đến rối loạn chuyển hóa acid uric trong cơ thể. Tuy nhiên, tin vui là bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh được can thiệp đúng cách và tuân thủ điều trị nghiêm túc, kết hợp chế độ ăn uống sinh hoạt phù hợp.

Dựa trên mức độ bệnh cụ thể của từng người, các bác sĩ chuyên môn sẽ xây dựng phác đồ điều trị cá nhân hóa, thường bao gồm các hướng sau:

5.1 Chế độ dinh dưỡng

Điều chỉnh chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ kiểm soát nồng độ acid uric. Người bệnh cần hạn chế các thực phẩm giàu purin như nội tạng động vật, hải sản có vỏ, thịt đỏ, đồng thời tránh rượu bia và các đồ uống có cồn. 

Bên cạnh đó, nên tăng cường uống nước, bổ sung rau xanh và duy trì chế độ ăn cân bằng, kiểm soát năng lượng nạp vào vì bệnh gút thường đi kèm với các rối loạn chuyển hóa khác.

5.2 Dùng thuốc theo chỉ định

Bác sĩ có thể kê đơn một số nhóm thuốc phù hợp với từng giai đoạn bệnh, bao gồm thuốc điều trị cơn viêm cấp và thuốc kiểm soát nồng độ acid uric lâu dài. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua thuốc hoặc sử dụng theo đơn của người khác, mà cần uống thuốc đúng loại, đúng liều theo chỉ định của bác sĩ chuyên môn, đồng thời không tự ý ngừng thuốc khi triệu chứng đã thuyên giảm, vì đây chính là nguyên nhân phổ biến khiến bệnh tái phát và tiến triển thành mạn tính.

5.3 Phẫu thuật

Đây là phương án được cân nhắc sau cùng, áp dụng cho các trường hợp bệnh đã tiến triển nặng như hình thành hạt tophi lớn gây chèn ép, biến dạng khớp nghiêm trọng hoặc tổn thương khớp mà các phương pháp điều trị nội khoa không còn mang lại hiệu quả. Lúc này, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật cắt bỏ hạt tophi hoặc thay khớp nhân tạo tùy vào tình trạng cụ thể.

6. Gout có phòng ngừa được không? 

Bệnh gút có thể phòng ngừa hoặc làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh thông qua việc điều chỉnh lối sống và thói quen sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt quan trọng với những người có yếu tố nguy cơ cao như thừa cân, có tiền sử gia đình mắc bệnh, hoặc từng có nồng độ acid uric cao. Một số biện pháp phòng ngừa hiệu quả bao gồm:

• Duy trì cân nặng hợp lý: Thừa cân, béo phì có liên quan đến việc tăng nồng độ acid uric trong máu, đồng thời tạo thêm áp lực lên các khớp.
• Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh: Nếu đang tìm hiểu bị gút nên kiêng gì, người bệnh cần hạn chế thực phẩm giàu purin và đường fructose, đồng thời tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt.
• Uống đủ nước mỗi ngày: Giúp hỗ trợ thận đào thải acid uric hiệu quả hơn, hạn chế nguy cơ tích tụ trong khớp.
• Hạn chế rượu bia và các chất kích thích: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu liên quan đến khởi phát cơn gút cấp.
• Tập thể dục đều đặn: Duy trì vận động vừa sức, tránh các bài tập gây áp lực quá lớn lên khớp.
• Khám sức khỏe định kỳ: Giúp tầm soát sớm tình trạng tăng acid uric máu, đặc biệt quan trọng với người có yếu tố nguy cơ, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời trước khi bệnh khởi phát.

Duy trì tập luyện thường xuyên là một trong những biện pháp giúp giảm nguy cơ mắc và tái phát bệnh gút

Bệnh gút là bệnh lý mạn tính tuy chưa thể chữa khỏi hoàn toàn nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm, điều trị đúng cách và duy trì lối sống lành mạnh. Việc chủ động thăm khám tại chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường, cùng với tuân thủ điều trị nghiêm túc, sẽ giúp người bệnh hạn chế tối đa nguy cơ biến chứng và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.

Bệnh viện STO Phương Đông với đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm cùng hệ thống trang thiết bị chẩn đoán hiện đại, sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong việc thăm khám, chẩn đoán chính xác và xây dựng phác đồ điều trị bệnh gút phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh gút (gout)