Biến chứng tiểu đường gồm những gì? Dấu hiệu và cách phòng ngừa

Biến chứng tiểu đường không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng những triệu chứng dễ nhận thấy. Khi đường huyết tăng cao kéo dài, các mạch máu và dây thần kinh có thể bị tổn thương, ảnh hưởng đến hoạt động của nhiều cơ quan. Người bệnh có thể gặp các vấn đề về tim mạch, chức năng thận, thị lực hoặc vết thương lâu lành ở bàn chân. Đáng lưu ý, một số tổn thương tiến triển âm thầm nên việc theo dõi sức khỏe định kỳ có vai trò quan trọng trong phát hiện và hạn chế nguy cơ biến chứng.

1. Các biến chứng của bệnh tiểu đường

Quá trình tiến triển biến chứng của bệnh đái tháo đường bắt nguồn từ việc nồng độ đường trong máu duy trì ở mức cao trong thời gian dài, làm suy yếu cấu trúc mạch máu và phế hoại sự dẫn truyền thần kinh. Y văn chia tổn thương do đái tháo đường thành hai nhóm chính: biến chứng cấp tính diễn tiến nhanh nguy hiểm đến tính mạng và các biến chứng mạn tính phát triển kéo dài ảnh hưởng đến nhiều hệ cơ quan.

1.1 Nhiễm toan ceton do tiểu đường

Nhiễm toan ceton do tiểu đường (Diabetic Ketoacidosis – DKA) là một biến chứng cấp tính đặc biệt nguy hiểm, thường xảy ra khi đường huyết tăng cao đột ngột do thiếu hụt insulin nghiêm trọng. Khi các tế bào không thể tiếp nhận glucose để chuyển hóa năng lượng, cơ thể buộc phải phân hủy mô mỡ một cách dồn dập, giải phóng hàng loạt hợp chất ceton vào máu gây ra tình trạng nhiễm toan chuyển hóa.

Hiện tượng nhiễm toan làm suy giảm nhanh chóng chức năng cơ thể và phát ra các biểu hiện lâm sàng rõ rệt:

• Người bệnh xuất hiện cảm giác nôn mửa liên tục kèm theo những cơn đau co thắt dữ dội ở vùng bụng.
• Xuất hiện mùi amoniac hoặc mùi trái cây chín đắng do sự tích tụ ure và chất ceton trong máu.
• Tình trạng mất nước nghiêm trọng và mất cân bằng điện giải nhanh chóng đẩy người bệnh vào trạng thái lơ mơ, hôn mê và có nguy cơ tử vong cao nếu không được cấp cứu y tế kịp thời.

1.2 Bệnh võng mạc tiểu đường

Bệnh võng mạc đái tháo đường là tổn thương điển hình tại hệ thống vi mạch ở mắt và được xác định là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở người trong độ tuổi lao động. Tình trạng tăng đường huyết kéo dài làm suy yếu và phá hủy màng mao mạch nuôi dưỡng võng mạc.

Bệnh tiến triển qua các giai đoạn tổn thương cấu trúc nhãn khoa phức tạp:

• Giai đoạn không tăng sinh: Xuất hiện các vi phình mạch (vi mạch lựu), mao mạch bị tắc hoặc giãn nở gây ra hiện tượng thoát mạch, xuất huyết và xuất tiết dịch tại lớp võng mạc.
• Giai đoạn tăng sinh: Sự thiếu hụt oxy nghiêm trọng kích thích mắt hình thành các mạch máu mới (tân sinh mạch). Tuy nhiên, các mạch máu này rất mỏng manh, dễ vỡ gây tràn máu vào dịch kính, phù hoàng điểm và co kéo làm bong võng mạc, dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn.
• Dấu hiệu nhận biết: Ở giai đoạn đầu bệnh gần như không có triệu chứng; khi tiến triển nặng, bệnh nhân bắt đầu thấy nhìn mờ, thấy đốm đen di động (ruồi bay) trước mắt hoặc mất thị lực một phần.

Bệnh võng mạc tiểu đường là biến chứng nguy hiểm ở mắt, gây tổn thương các mạch máu nhỏ tại võng mạc và có thể dẫn đến suy giảm thị lực hoặc mù lụa nếu không điều trị kịp thời

1.3 Bệnh thận đái tháo đường

Bệnh thận do đái tháo đường là biến chứng mạn tính tiến triển âm thầm trên hệ thống vi mạch cầu thận và là nguyên nhân chính dẫn đến suy thận mạn giai đoạn cuối. Áp lực đường huyết cao làm dày màng đáy cầu thận, tăng sinh gian mạch và làm xơ hóa hệ thống lọc của thận.

Diễn tiến tổn thương thận được ghi nhận qua các dấu hiệu cận lâm sàng và lâm sàng:

• Tiểu đạm (Albumin niệu): Sự suy giảm chức năng màng lọc làm rò rỉ đạm (protein) vào nước tiểu, bắt đầu từ tiểu đạm vi thể rồi tiến triển thành tiểu đạm đại thể.
• Phù nề và tăng huyết áp: Tình trạng thoát đạm qua đường nước tiểu làm giảm áp lực thấu thị trong máu, gây ra hội chứng thận hư với biểu hiện sưng phù ở mặt, hai chân hoặc toàn thân, đồng thời làm tăng huyết áp thứ phát.
• Tích tụ độc tố: Khi cầu thận bị xơ cứng hoàn toàn, các chất cặn bã như ure và creatinin bị giữ lại trong máu khiến cơ thể mệt mỏi, buồn nôn, hơi thở khai và bắt buộc phải can thiệp bằng lọc máu chạy thận hoặc ghép thận.

1.4 Bệnh thần kinh ngoại biên do tiểu đường

Bệnh thần kinh ngoại biên là dạng tổn thương thần kinh phổ biến nhất ở bệnh nhân đái tháo đường, chiếm tỷ lệ từ 30% đến 50% số người mắc bệnh. Tổn thương này sinh ra do hẹp tắc các vi mạch nuôi dây thần kinh phối hợp với tác động độc hại trực tiếp của nồng độ đường huyết tăng cao lên cấu trúc sợi thần kinh.

Biến chứng chủ yếu ảnh hưởng đến các dây thần kinh ở cẳng chân, bàn chân và bàn tay, biểu hiện qua các dạng triệu chứng:

• Cảm giác dị cảm: Bệnh nhân luôn cảm thấy tê bì, ngứa râm ran hoặc cảm giác như có kiến bò dưới da ở khu vực ngọn chi.
• Cơn đau rát bỏng: Xuất hiện các cơn đau nhức nhối, đau rát như bị đốt ở hai chân, cơn đau thường gia tăng cường độ vào buổi tối.
• Mất cảm giác bảo vệ: Mất hẳn khả năng nhận biết cảm giác đau, nóng, lạnh hoặc vị trí các ngón chân. Tình trạng này khiến người bệnh không phát hiện ra các vết dị vật, trầy xước hay bỏng rát trên da.

Bệnh thần kinh ngoại biên do tiểu đường khiến các dây thần kinh xa bị tổn thương, gây ra cảm giác tê bì, châm chích hoặc mất cảm giác ở tay và chân

1.5 Biến chứng mạch máu lớn

Biến chứng mạch máu lớn do tiểu đường là kết quả của quá trình xơ vữa động mạch diễn ra sớm và nhanh chóng hơn so với người bình thường, tác động trực tiếp lên hệ thống động mạch thân chính nuôi tim, não và hệ chi. Tình trạng xơ vữa làm chai cứng và hẹp lòng mạch, dẫn đến nhiều biến cố lâm sàng nghiêm trọng:

• Tổn thương tim mạch: Gây bệnh cơ tim thiếu máu cục bộ, cơn đau thắt ngực, suy tim và nhồi máu cơ tim. Đáng lo ngại, nhồi máu cơ tim ở bệnh nhân tiểu đường có thể diễn ra hoàn toàn không có cảm giác đau ngực do dây thần kinh cảm giác của tim đã bị suy hại.
• Tổn thương mạch máu brain/não: Tăng nguy cơ tai biến mạch máu não (đột quỵ nhồi máu hoặc xuất huyết) từ 150% đến 400%, kèm theo nguy cơ sa sút trí tuệ sau đột quỵ.
• Bệnh động mạch ngoại biên: Làm tắc hẹp các động mạch nuôi chi dưới. Người bệnh thường bị đau cách hồi (đau bắp chân khi bước đi, giảm khi đứng nghỉ), chân lạnh, da tím tái và đau nhức chân ngay cả khi nằm nghỉ.

1.6 Biến chứng bàn chân

“Bàn chân tiểu đường” là hội chứng phức tạp, tốn kém chi phí điều trị và là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến phẫu thuật cắt cụt chi không do chấn thương. Biến chứng này xuất hiện do sự phối hợp nguy hiểm giữa ba yếu tố: tổn thương thần kinh ngoại biên, hẹp tắc mạch máu ngoại vi và suy giảm hệ miễn dịch.

Tiến triển của tổn thương bàn chân đái tháo đường diễn ra qua các bước:

• Vết loét hình thành ngầm: Do mất cảm giác đau, các cọ xát nhỏ từ giày dép chật hoặc vật nhọn đâm vào chân không được phát hiện, dần tiến triển thành vết loét sâu khó lành.
• Nhiễm trùng ăn sâu: Lưu thông máu kém khiến quân binh miễn dịch và thuốc kháng sinh khó tiếp cận vết thương, tạo điều kiện cho nhiều chủng vi khuẩn phối hợp xâm nhập gây nhiễm trùng đa vi khuẩn.
• Hoại tử và cắt cụt chi: Tổn thương chuyển sang hoại tử khô hoặc hoại tử ướt lan rộng, buộc bác sĩ phải chỉ định cắt cụt ngón chân, bàn chân hoặc cẳng chân để ngăn chặn nhiễm trùng huyết bảo vệ tính mạng.

Bàn chân tiểu đường là tình trạng xuất hiện các vết xước, biến dạng hoặc vết loét hoại tử dai dẳng do sự kết hợp của biến chứng thần kinh và suy giảm lưu thông máu

1.7 Biến chứng qua gan

Tình trạng kháng insulin và rối loạn chuyển hóa carbohydrate kéo dài ở người bệnh đái tháo đường ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng chuyển hóa lipid tại nhu mô gan. Các tổn thương tại gan do tiểu đường ghi nhận trên lâm sàng gồm:

• Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD): Tình trạng tích tụ mỡ dư thừa trong tế bào gan, diễn tiến kéo dài có thể gây ra viêm gan mỡ.
• Xơ gan và sỏi mật: Viêm gan mỡ mãn tính thúc đẩy hình thành các dải xơ hóa làm suy giảm chức năng gan, đồng thời làm tăng nguy cơ đọng sỏi trong túi mật.

1.8 Biến chứng liên quan tới mắt

Ngoại trừ tổn thương tại võng mạc, nồng độ đường huyết tăng cao cùng sự suy giảm thần kinh chi phối mắt còn gây ra nhiều bệnh lý nhãn khoa đi kèm khác. Các vấn đề về mắt thường gặp ở bệnh nhân đái tháo đường bao gồm:

• Đục thủy tinh thể (Cườm khô): Tình trạng đường trong máu cao trực tiếp làm đục thủy tinh thể nhanh hơn, diễn tiến sớm hơn so với tuổi già thông thường và thường bị cả hai mắt.
• Tăng nhãn áp (Glaucome / Cườm nước): Sự gia tăng áp lực bên trong nhãn cầu làm tổn thương dây thần kinh thị giác, gây đau nhức mắt và nguy cơ mù lòa.
• Rối loạn vận nhãn: Liệt các dây thần kinh chi phối cơ mắt gây ra tình trạng nhìn đôi (song thị), loạn màu sắc, sụp mi mắt hoặc trầy xước giác mạc.

1.9 Biến chứng da liễu

Khoảng 30% bệnh nhân đái tháo đường xuất hiện các tổn thương trên bề mặt da do hậu quả của việc giảm tưới máu vi mạch, tổn thương thần kinh tự chủ và suy giảm khả năng chống vi khuẩn của cơ thể. Các biểu hiện da liễu đặc trưng bao gồm:

• Nhiễm trùng và nhiễm nấm da: Dễ bị mụn nhọt, viêm da do tụ cầu khuẩn (Staphylococcus aureus) hoặc nhiễm nấm Candida ở vùng sinh dục, các kẽ móng tay, móng chân.
• Bệnh da đái tháo đường: Xuất hiện các đốm nhỏ hình tròn màu nâu hoặc đỏ teo nhẹ trên bề mặt da cẳng chân do tổn thương vi mạch dưới da.
• Tổn thương da khác: Da xuất hiện các bóng nước, u hạt hoại tử, bệnh xơ cứng bì hệ thống, bạch biến hoặc các vết loét da dai dẳng do tuần hoàn máu kém.

Bệnh da đái tháo đường biểu hiện qua các tổn thương như da khô nứt nẻ, xuất hiện mảng đốm sẫm màu hoặc nhiễm trùng da do đường huyết cao kéo dài

2. Cách phòng ngừa tiểu đường tại nhà

Để chủ động bảo vệ sức khỏe và ngăn chặn tiến triển nguy hiểm của các tổn thương mạn tính, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp chăm sóc và điều chỉnh lối sống ngay tại nhà:

• Tuân thủ dùng thuốc và kiểm soát đường huyết: Sử dụng thuốc uống hoặc insulin đúng liều, đúng giờ theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hay thay đổi liều lượng; chủ động đo đường huyết tại nhà và duy trì lịch tái khám định kỳ ít nhất 4 lần/năm.
• Thiết lập chế độ dinh dưỡng khoa học: Tăng cường chất xơ từ rau xanh, giảm tiêu thụ tinh bột đường, hạn chế các loại chất béo bão hòa (mỡ động vật, da gia cầm, bơ) và ăn giảm muối để bảo vệ hệ tim mạch và huyết áp.
• Duy trì hoạt động thể lực: Dành tối thiểu 15 phút mỗi ngày để tập luyện thể dục vừa sức giúp tăng độ nhạy insulin, hạ đường huyết và kiểm soát cân nặng.
• Loại bỏ các thói quen có hại: Tuyệt đối không hút thuốc lá vì thuốc lá đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch; đồng thời hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia.
• Chăm sóc và bảo vệ bàn chân hằng ngày: Rửa chân mỗi ngày bằng nước ấm, lau khô kỹ các kẽ ngón chân. Thoa kem dưỡng ẩm không mùi ở bàn chân để tránh nứt nẻ, đeo tất mềm thoải mái, đi giày mềm vừa vặn và không bao giờ đi chân đất. Khi cắt móng chân cần cắt ngang cẩn thận, tránh gây tổn thương trầy xước da.

Biến chứng tiểu đường có thể ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống nếu không được theo dõi và kiểm soát phù hợp. Bên cạnh duy trì đường huyết theo mục tiêu điều trị, người bệnh cần kiểm tra định kỳ chức năng thận, mắt, tim mạch và tình trạng bàn chân theo hướng dẫn của bác sĩ. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ chuyên khoa đánh giá tình trạng tiểu đường, kiểm tra các yếu tố nguy cơ và tư vấn kế hoạch theo dõi, phòng ngừa biến chứng phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về biến chứng tiểu đường