Viêm mũi dị ứng: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Viêm mũi dị ứng là bệnh lý thường gặp, xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với các dị nguyên như bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc hoặc lông động vật. Người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng như hắt hơi từng tràng, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và nghẹt mũi, có thể tái diễn khi tiếp xúc với tác nhân kích thích. Vậy triệu chứng viêm mũi dị ứng gồm những gì, nguyên nhân do đâu và cần chăm sóc như thế nào?

1. Viêm mũi dị ứng là gì?

Viêm mũi dị ứng (Allergic Rhinitis) là tình trạng viêm niêm mạc mũi xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với các chất vốn vô hại đối với hầu hết mọi người, gọi là dị nguyên. Khi dị nguyên xâm nhập vào đường hô hấp qua mũi, cơ thể người bệnh sẽ giải phóng histamine và các chất trung gian gây viêm khác, dẫn đến hàng loạt phản ứng như sưng phù niêm mạc, tăng tiết dịch nhầy và kích ứng thần kinh cảm giác tại mũi đây chính là nguyên nhân gây ra các triệu chứng đặc trưng như hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi.

Về phân loại, viêm mũi dị ứng thường được phân chia dựa trên thời điểm xuất hiện và tính chất kéo dài của triệu chứng. Viêm mũi dị ứng theo mùa thường liên quan đến các dị nguyên xuất hiện vào những thời điểm nhất định trong năm, điển hình như phấn hoa. Trong khi đó, viêm mũi dị ứng quanh năm xảy ra khi người bệnh thường xuyên tiếp xúc với các dị nguyên trong môi trường sống như bụi nhà, mạt bụi, lông thú hoặc nấm mốc. Ngoài cách phân loại này, người bệnh có thể gặp viêm mũi dị ứng thời tiết khi các triệu chứng khởi phát hoặc trở nên rõ rệt khi thời tiết thay đổi, cũng như viêm mũi dị ứng mạn tính khi tình trạng kéo dài hoặc tái diễn trong thời gian dài.

Viêm mũi dị ứng là tình trạng niêm mạc mũi phản ứng quá mức với các dị nguyên, gây hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi hoặc nghẹt mũi

Mặc dù không đe dọa trực tiếp đến tính mạng, viêm mũi dị ứng lại có ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Các triệu chứng kéo dài có thể gây khó chịu, ảnh hưởng đến giấc ngủ do nghẹt mũi về đêm, giảm khả năng tập trung trong học tập và công việc, đồng thời nếu không được kiểm soát tốt, bệnh còn có thể là yếu tố thúc đẩy các vấn đề hô hấp khác như viêm xoang, viêm tai giữa hoặc làm nặng thêm tình trạng hen suyễn ở người có sẵn bệnh này.

2. Nguyên nhân của viêm mũi dị ứng 

Viêm mũi dị ứng xảy ra khi hệ miễn dịch của cơ thể “nhận diện nhầm” một số chất trong môi trường là tác nhân gây hại, từ đó kích hoạt phản ứng viêm tại niêm mạc mũi. Các dị nguyên phổ biến gây viêm mũi dị ứng bao gồm:

• Bụi nhà và mạt bụi: Đây là một trong những tác nhân gây dị ứng quanh năm phổ biến nhất, thường tích tụ trong chăn, gối, thảm, rèm cửa.
• Phấn hoa: Từ cây cối, cỏ dại theo mùa, đặc biệt vào thời điểm giao mùa hoặc mùa cây cối ra hoa.
• Nấm mốc: Phát triển mạnh trong môi trường ẩm thấp, thường gặp ở những khu vực thông gió kém.
• Lông và biểu bì động vật: Từ chó, mèo hoặc các vật nuôi khác trong nhà.
• Khói bụi, hóa chất: Khói thuốc lá, nước hoa, các hóa chất tẩy rửa cũng có thể là tác nhân kích thích ở một số người nhạy cảm.
• Một số loại thực phẩm: Trong một số trường hợp, dị ứng thực phẩm cũng có thể biểu hiện kèm theo triệu chứng ở mũi.

Về đối tượng dễ mắc bệnh, viêm mũi dị ứng có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường khởi phát từ thời thơ ấu hoặc thanh thiếu niên. Những người có tiền sử gia đình mắc các bệnh dị ứng (hen suyễn, chàm da, dị ứng thức ăn) có nguy cơ mắc viêm mũi dị ứng cao hơn do yếu tố di truyền liên quan đến cơ địa dị ứng. 

Bên cạnh đó, người sống trong môi trường nhiều bụi bẩn, ẩm thấp, nuôi thú cưng trong nhà, hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá cũng thuộc nhóm có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.

Phấn hoa từ cây cối, cỏ dại có thể kích hoạt phản ứng dị ứng, đặc biệt vào mùa cây ra hoa hoặc thời điểm giao mùa

3. Triệu chứng viêm mũi dị ứng

Triệu chứng viêm mũi dị ứng thường xuất hiện nhanh chóng sau khi tiếp xúc với dị nguyên, với mức độ khác nhau tùy theo cơ địa và mức độ phơi nhiễm của từng người.

Ở mức độ nhẹ, người bệnh thường trải qua các triệu chứng điển hình như hắt hơi liên tục thành từng tràng, ngứa mũi, ngứa mắt hoặc ngứa họng, chảy nước mũi trong, loãng và nghẹt mũi ở mức độ nhẹ đến trung bình. Các triệu chứng này thường xuất hiện ngay sau khi tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng và có thể thuyên giảm khi tránh xa nguồn gây kích thích.

Khi tình trạng dị ứng nặng hơn hoặc kéo dài, người bệnh có thể gặp thêm các biểu hiện như nghẹt mũi nghiêm trọng hơn, phải thở bằng miệng, chảy nước mắt nhiều, quầng thâm dưới mắt (do ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch vùng mắt), mệt mỏi, đau đầu nhẹ và ở một số trường hợp có thể ảnh hưởng đến khứu giác tạm thời.

Nghẹt mũi do niêm mạc mũi phù nề có thể gây khó thở bằng mũi, ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt

Một điều đáng lưu ý là các triệu chứng của viêm mũi dị ứng khá dễ gây nhầm lẫn với một số bệnh lý khác có biểu hiện tương tự. Cụ thể, viêm mũi dị ứng dễ bị nhầm với cảm lạnh thông thường do cả hai đều gây nghẹt mũi, chảy nước mũi tuy nhiên cảm lạnh thường kèm sốt nhẹ, đau họng và tự khỏi sau khoảng một tuần, trong khi viêm mũi dị ứng có xu hướng kéo dài hoặc tái phát khi tiếp xúc lại dị nguyên. 

Bên cạnh đó, viêm mũi dị ứng cũng có thể bị nhầm với viêm xoang khi có tình trạng nghẹt mũi kéo dài, tuy nhiên viêm xoang thường đi kèm đau nhức vùng mặt, dịch mũi đặc hơn và đôi khi có sốt.

4. Viêm mũi dị ứng có chữa được không?

Viêm mũi dị ứng là bệnh lý liên quan đến cơ địa và phản ứng miễn dịch, vì vậy hiện chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn theo nghĩa loại bỏ vĩnh viễn cơ địa dị ứng. Tuy nhiên, bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt, giúp giảm đáng kể tần suất và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng nếu được chẩn đoán đúng và điều trị phù hợp.

Để tăng hiệu quả điều trị, người bệnh nên đến bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng để được chẩn đoán sớm ngay khi có dấu hiệu bất thường, thay vì tự chẩn đoán và điều trị tại nhà. Khi thăm khám, bác sĩ có thể thực hiện một số phương pháp chẩn đoán sau:

• Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng: Tìm hiểu thời điểm khởi phát, tần suất tái phát, các yếu tố nghi ngờ gây khởi phát triệu chứng và tiền sử dị ứng của bản thân, gia đình.
• Nội soi mũi: Quan sát trực tiếp tình trạng niêm mạc mũi, mức độ phù nề, màu sắc niêm mạc đặc trưng của phản ứng dị ứng.
• Xét nghiệm dị ứng (test lẩy da hoặc xét nghiệm máu): Giúp xác định chính xác loại dị nguyên gây phản ứng ở từng người bệnh, hỗ trợ xây dựng kế hoạch tránh tiếp xúc và điều trị phù hợp.

Sau khi có kết quả chẩn đoán, người bệnh có thể tham khảo cách trị viêm mũi dị ứng phù hợp với tình trạng của mình. Các phương pháp điều trị viêm mũi dị ứng thường được áp dụng bao gồm: Tránh tiếp xúc với dị nguyên đã xác định được, điều trị bằng thuốc theo chỉ định của bác sĩ nhằm kiểm soát triệu chứng, và trong một số trường hợp có thể cân nhắc liệu pháp miễn dịch (giải mẫn cảm) nhằm giúp cơ thể dần thích nghi với dị nguyên về lâu dài.

5. Cách phòng ngừa viêm mũi dị ứng tại nhà

Việc phòng ngừa viêm mũi dị ứng chủ yếu tập trung vào điều chỉnh lối sống và môi trường sống nhằm hạn chế tiếp xúc với các dị nguyên đã biết:

• Vệ sinh nhà cửa thường xuyên, giặt giũ chăn ga gối đệm định kỳ để hạn chế bụi và mạt bụi tích tụ.
• Sử dụng máy lọc không khí hoặc máy hút ẩm trong nhà, đặc biệt ở khu vực có độ ẩm cao dễ phát sinh nấm mốc.
• Hạn chế nuôi thú cưng trong phòng ngủ nếu bản thân có cơ địa dị ứng với lông động vật.
• Đóng cửa sổ vào thời điểm phấn hoa phát tán nhiều (thường vào buổi sáng sớm) nếu bị dị ứng theo mùa.
• Đeo khẩu trang khi ra ngoài, đặc biệt vào những ngày nhiều gió, bụi hoặc mùa phấn hoa.
• Tắm rửa, thay quần áo sau khi từ ngoài về, giúp loại bỏ dị nguyên bám trên tóc, da, quần áo.
• Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá và các hóa chất có mùi mạnh.
• Tăng cường sức đề kháng thông qua chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, ngủ đủ giấc và tập luyện thể dục đều đặn.
• Khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt với người có tiền sử gia đình mắc các bệnh dị ứng, giúp phát hiện sớm và có kế hoạch quản lý bệnh phù hợp ngay từ đầu.

Đóng cửa sổ vào thời điểm phấn hoa phát tán nhiều, thường là sáng sớm, giúp hạn chế dị nguyên xâm nhập vào không gian sống

Viêm mũi dị ứng không phải bệnh truyền nhiễm mà liên quan đến phản ứng của cơ thể trước các dị nguyên từ môi trường. Việc nhận biết sớm dấu hiệu viêm mũi dị ứng như hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi trong, nghẹt mũi và xác định tác nhân kích thích giúp người bệnh chủ động kiểm soát tình trạng bệnh. Nếu triệu chứng kéo dài, tái phát thường xuyên hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa của các bệnh viện uy tín như Bệnh viện STO Phương Đông để được đánh giá và hướng dẫn điều trị phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về viêm mũi dị ứng