Trào ngược dạ dày thực quản là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và điều trị

Trào ngược dạ dày xảy ra khi dịch vị và axit trong dạ dày thường xuyên trào ngược lên thực quản, gây ra nhiều triệu chứng khó chịu như ợ nóng, ợ chua, đau rát sau xương ức hoặc khó nuốt. Không chỉ gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, bệnh còn có thể dẫn đến viêm thực quản và nhiều biến chứng khác nếu kéo dài. Hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và phương pháp điều trị sẽ giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng hiệu quả và hạn chế tiến triển của bệnh.

1. Trào ngược dạ dày là gì?

Trào ngược dạ dày thực quản (Gastroesophageal Reflux Disease – GERD) hay còn gọi là bệnh trào ngược axit là tình trạng dịch vị dạ dày (bao gồm axit hydrochloric và đôi khi cả dịch mật) trào ngược lên thực quản một cách bất thường và lặp đi lặp lại.

Bình thường, giữa thực quản và dạ dày có một cơ vòng gọi là cơ thắt thực quản dưới, hoạt động như một van một chiều đóng lại sau khi thức ăn đi qua để ngăn dịch vị trào ngược lên. Khi cơ vòng này suy yếu hoặc giãn không đúng thời điểm, dịch vị có tính axit sẽ trào lên thực quản, gây kích ứng lớp niêm mạc vốn không được thiết kế để chịu đựng môi trường axit như dạ dày, từ đó dẫn đến các triệu chứng khó chịu và tổn thương nếu kéo dài.

Trào ngược dạ dày thực quản là một trong những bệnh lý tiêu hóa phổ biến nhất hiện nay, có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi và có xu hướng gia tăng do liên quan mật thiết đến chế độ ăn uống, sinh hoạt của lối sống hiện đại.

Trào ngược dạ dày là tình trạng dịch dạ dày trào ngược lên thực quản, gây ra nhiều triệu chứng khó chịu

2. Triệu chứng trào ngược dạ dày thường gặp

Triệu chứng của trào ngược dạ dày thực quản khá đa dạng, có thể biểu hiện ở cả đường tiêu hóa lẫn một số cơ quan khác do dịch vị trào lên cao. Dưới đây là các triệu chứng thường gặp nhất:

• Ợ nóng (Heartburn): Cảm giác nóng rát lan từ vùng thượng vị lên sau xương ức, đôi khi lan đến cổ họng, thường xuất hiện sau khi ăn no, khi nằm hoặc cúi người.
• Ợ chua, ợ hơi: Cảm giác vị chua hoặc đắng trào lên miệng, đặc biệt rõ sau bữa ăn.
• Đau rát sau xương ức: Cảm giác đau hoặc tức ở vùng ngực, có thể dễ nhầm lẫn với cơn đau tim, cần được phân biệt qua thăm khám chuyên khoa.
• Khó nuốt, nuốt vướng: Cảm giác thức ăn bị mắc lại khi nuốt, có thể do niêm mạc thực quản bị viêm hoặc hẹp.
• Buồn nôn, nôn: Đặc biệt sau khi ăn hoặc khi nằm ngay sau bữa ăn.
• Ho kéo dài, khàn tiếng: Do dịch vị trào lên kích thích vùng hầu họng, thanh quản, đây là biểu hiện ngoài tiêu hóa dễ khiến người bệnh nhầm với bệnh lý hô hấp.
• Đau họng, cảm giác vướng ở cổ: Do niêm mạc họng bị kích ứng bởi axit trào lên
• Hôi miệng: Do dịch vị có tính axit trào lên khoang miệng.

Ở trẻ nhỏ, trào ngược dạ dày thực quản có thể biểu hiện khác với người lớn như nôn trớ nhiều, quấy khóc sau ăn, chậm tăng cân, đây là những dấu hiệu phụ huynh cần lưu ý theo dõi.

Các triệu chứng trào ngược dạ dày thường gặp gồm ợ nóng, ợ chua, buồn nôn, đau tức ngực và khó chịu vùng thượng vị

3. Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh trào ngược dạ dày (GERD)

Nguyên nhân trào ngược dạ dày thực quản là tình trạng cơ thắt thực quản dưới suy yếu hoặc hoạt động bất thường, khiến van ngăn dịch vị không còn hoạt động hiệu quả. Bên cạnh đó, một số yếu tố sau được ghi nhận làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh hoặc khiến triệu chứng trở nên nặng hơn:

• Thừa cân, béo phì: Áp lực từ mỡ bụng dư thừa chèn ép lên dạ dày, làm tăng nguy cơ trào ngược.
• Thoát vị hoành: Tình trạng một phần dạ dày trượt lên khoang ngực qua cơ hoành, làm suy yếu chức năng của cơ thắt thực quản dưới.
• Chế độ ăn uống không phù hợp: Ăn quá no, ăn nhiều đồ chiên xào, cay nóng, thực phẩm nhiều dầu mỡ, socola, cà phê, đồ uống có gas.
• Thói quen sinh hoạt: Nằm ngay sau khi ăn, ăn khuya sát giờ đi ngủ, hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia.
• Mang thai: Do thay đổi nội tiết tố và áp lực từ thai nhi lên dạ dày.
• Một số loại thuốc: Thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), một số thuốc huyết áp, thuốc an thần có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới.
• Stress, căng thẳng kéo dài: Có thể ảnh hưởng đến nhu động và chức năng tiêu hóa.
• Tuổi tác: Chức năng cơ thắt thực quản dưới có xu hướng suy yếu dần theo tuổi.
• Một số bệnh lý dạ dày: Các vấn đề tại dạ dày như viêm dạ dày có thể ảnh hưởng đến hoạt động tiêu hóa và làm xuất hiện hoặc gia tăng các triệu chứng khó chịu ở đường tiêu hóa, trong đó có tình trạng trào ngược dạ dày.

Nếu có các triệu chứng đáng ngờ như đã đề cập ở trên, đặc biệt khi xuất hiện thường xuyên hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, người bệnh nên đến bệnh viện uy tín để được thăm khám, chẩn đoán và điều trị sớm, tránh để bệnh kéo dài gây biến chứng.

Ăn cay nóng thường xuyên có thể kích thích đường tiêu hóa và làm các triệu chứng trào ngược dạ dày trở nên khó chịu hơn

4. Biến chứng của trào ngược dạ dày 

Nếu đang băn khoăn trào ngược dạ dày có nguy hiểm không, người bệnh cần lưu ý rằng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, trào ngược dạ dày thực quản có thể dẫn đến nhiều biến chứng, mức độ từ nhẹ đến nghiêm trọng:

• Viêm thực quản: Đây là biến chứng phổ biến nhất, xảy ra khi niêm mạc thực quản bị axit kích thích liên tục, gây viêm, loét, có thể kèm chảy máu
• Hẹp thực quản: Viêm loét kéo dài có thể hình thành mô sẹo, khiến lòng thực quản bị thu hẹp, gây khó nuốt tiến triển
• Barrett thực quản: Tình trạng các tế bào lót thực quản bị biến đổi bất thường do tiếp xúc axit lâu dài – đây được xem là tổn thương tiền ung thư cần được theo dõi chặt chẽ
• Ung thư thực quản: Là biến chứng nghiêm trọng nhất, tuy hiếm gặp nhưng có nguy cơ cao hơn ở người có Barrett thực quản không được kiểm soát
• Biến chứng hô hấp: Dịch vị trào lên đường hô hấp có thể gây viêm họng mạn tính, viêm thanh quản, ho kéo dài, thậm chí làm nặng thêm tình trạng hen suyễn ở người có sẵn bệnh này

Ảnh hưởng chất lượng cuộc sống: Triệu chứng kéo dài gây khó chịu, ảnh hưởng giấc ngủ, tâm lý và hiệu suất sinh hoạt, làm việc hằng ngày

Lưu ý: Barrett thực quản và ung thư thực quản là các biến chứng nghiêm trọng nhất của trào ngược dạ dày kéo dài không kiểm soát. Người bệnh có triệu chứng trào ngược mạn tính nên được thăm khám định kỳ để tầm soát sớm các biến chứng này.

5. Quy trình điều trị bệnh trào ngược dạ dày thực quản

5.1 Chẩn đoán

Để chẩn đoán trào ngược dạ dày thực quản, bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, đánh giá các triệu chứng lâm sàng và chỉ định các phương pháp cận lâm sàng phù hợp khi cần thiết, bao gồm:

• Nội soi thực quản – dạ dày: Giúp quan sát trực tiếp niêm mạc thực quản, phát hiện các tổn thương như viêm, loét, hẹp thực quản và đánh giá các biến chứng liên quan, trong đó có Barrett thực quản.
• Đo pH thực quản 24 giờ: Giúp ghi nhận tình trạng tiếp xúc với axit tại thực quản và đánh giá mối liên quan giữa các đợt trào ngược với triệu chứng, đặc biệt trong những trường hợp chẩn đoán chưa rõ ràng.
• Đo áp lực và nhu động thực quản độ phân giải cao (HRM): Đánh giá hoạt động của cơ thắt thực quản dưới và nhu động thực quản, thường được thực hiện khi cần đánh giá rối loạn vận động thực quản hoặc trước một số can thiệp.
• Chụp X-quang thực quản – dạ dày có thuốc cản quang: Có thể được chỉ định trong một số trường hợp nhằm đánh giá cấu trúc và chức năng đường tiêu hóa trên, đồng thời hỗ trợ phát hiện các bất thường như thoát vị hoành.

Việc lựa chọn phương pháp chẩn đoán phụ thuộc vào triệu chứng, đáp ứng điều trị và tình trạng cụ thể của từng người bệnh.

5.2 Các phương pháp điều trị

Mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng, làm lành tổn thương niêm mạc nếu có và hạn chế nguy cơ tái phát, biến chứng. Phương pháp điều trị được lựa chọn dựa trên mức độ bệnh và đáp ứng của từng người bệnh.

• Điều chỉnh lối sống và chế độ ăn: Người bệnh nên duy trì cân nặng phù hợp, tránh ăn quá no, hạn chế các thực phẩm hoặc đồ uống có thể làm nặng triệu chứng, không nằm ngay sau khi ăn và có thể kê cao đầu giường khi ngủ nếu thường xuyên xuất hiện triệu chứng về đêm.
• Điều trị bằng thuốc: Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định các nhóm thuốc làm giảm tiết axit hoặc các thuốc hỗ trợ kiểm soát triệu chứng. Người bệnh cần sử dụng thuốc đúng liều lượng, thời gian và hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý thay đổi hoặc ngừng thuốc khi chưa được tư vấn.
• Can thiệp ngoại khoa: Có thể được cân nhắc ở một số người bệnh không đáp ứng đầy đủ với điều trị nội khoa, không thể duy trì điều trị bằng thuốc lâu dài hoặc có các yếu tố giải phẫu phù hợp với chỉ định can thiệp. Quyết định phẫu thuật cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên tình trạng cụ thể.

5.3 Chăm sóc sau điều trị

Sau điều trị, người bệnh cần tiếp tục duy trì các thay đổi về chế độ ăn uống và sinh hoạt theo hướng dẫn của bác sĩ, đồng thời tái khám đúng lịch để đánh giá đáp ứng và điều chỉnh phương pháp điều trị khi cần thiết.

Đối với những trường hợp có tổn thương hoặc biến chứng như viêm thực quản, hẹp thực quản hoặc Barrett thực quản, bác sĩ có thể chỉ định nội soi và các phương pháp theo dõi phù hợp theo từng trường hợp. Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc khi triệu chứng vừa cải thiện hoặc bỏ qua lịch tái khám, vì bệnh có thể tái phát hoặc tổn thương thực quản có thể tiếp tục tiến triển mà không gây triệu chứng rõ ràng.

6. Cách phòng ngừa trào ngược dạ dày thực quản

Một số biện pháp sau có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc trào ngược dạ dày thực quản hoặc hạn chế triệu chứng tái phát:

• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh thừa cân béo phì.
• Chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn quá no trong một lần.
• Hạn chế thực phẩm dễ kích thích trào ngược như đồ chiên xào, cay nóng, socola, cà phê, nước có gas.
• Không nằm ngay sau khi ăn, nên đợi ít nhất 2-3 giờ trước khi nằm hoặc đi ngủ.
• Hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá.
• Kê cao đầu giường khi ngủ nếu thường xuyên bị trào ngược về đêm.
• Tránh mặc quần áo bó sát vùng bụng.
• Kiểm soát stress, căng thẳng trong cuộc sống hằng ngày.
• Thận trọng khi sử dụng các loại thuốc có nguy cơ gây trào ngược, cần tham khảo ý kiến bác sĩ.

Bên cạnh việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt, người bệnh cũng nên tìm hiểu trào ngược dạ dày kiêng ăn gì để chủ động lựa chọn thực phẩm phù hợp và hạn chế các yếu tố kích thích triệu chứng.

Duy trì cân nặng hợp lý giúp giảm áp lực lên vùng bụng, từ đó góp phần hạn chế tình trạng trào ngược dạ dày thực quản

Trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý tiêu hóa phổ biến, tuy không đe dọa trực tiếp đến tính mạng ở giai đoạn nhẹ nhưng có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không được kiểm soát tốt trong thời gian dài. Việc nhận biết sớm các triệu chứng, thăm khám kịp thời và tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sĩ, kết hợp điều chỉnh lối sống phù hợp, sẽ giúp người bệnh kiểm soát bệnh hiệu quả và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.

Bệnh viện STO Phương Đông với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm cùng hệ thống trang thiết bị nội soi tiêu hóa hiện đại, sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong việc thăm khám, chẩn đoán chính xác và xây dựng phác đồ điều trị trào ngược dạ dày thực quản phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh trào ngược dạ dày thực quản