Viêm tai giữa: Triệu chứng, nguyên nhân và biến chứng cần biết

Viêm tai giữa là bệnh lý thường gặp đặc biệt ở trẻ nhỏ, xảy ra khi vùng tai giữa phía sau màng nhĩ bị viêm và tích tụ dịch, thường liên quan đến nhiễm trùng đường hô hấp trên. Người bệnh có thể xuất hiện đau tai, sốt, ù tai, nghe kém hoặc chảy dịch tai, trong khi trẻ nhỏ đôi khi chỉ biểu hiện bằng quấy khóc, bú kém hoặc kéo, dụi tai. Bài viết dưới đây sẽ giúp nhận biết các triệu chứng, biểu hiện và dấu hiệu viêm tai giữa, đồng thời phân biệt những trường hợp cần được thăm khám sớm.

1. Viêm tai giữa là gì?

Viêm tai giữa (Otitis Media) là tình trạng viêm nhiễm xảy ra ở tai giữa – khoang nhỏ chứa không khí nằm phía sau màng nhĩ, nơi có ba xương nhỏ đảm nhiệm chức năng dẫn truyền âm thanh. Khi vùng này bị viêm, dịch có thể tích tụ lại phía sau màng nhĩ, gây ra cảm giác đau, đầy tai và ảnh hưởng đến khả năng nghe.

Về phân loại, viêm tai giữa thường được chia thành các dạng chính:

• Viêm tai giữa cấp tính: Xảy ra đột ngột, thường đi kèm đau tai, sốt, có thể tự khỏi hoặc cần điều trị trong thời gian ngắn
• Viêm tai giữa ứ dịch (viêm tai giữa thanh dịch): Dịch vẫn tồn đọng trong tai giữa sau khi tình trạng nhiễm trùng đã hết, thường không gây đau nhưng có thể ảnh hưởng đến thính lực
• Viêm tai giữa mạn tính: Tình trạng viêm kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, có thể kèm theo thủng màng nhĩ và chảy dịch tai dai dẳng

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh viêm tai giữa có thể dẫn đến một số biến chứng đáng lo ngại như thủng màng nhĩ, giảm thính lực kéo dài, ảnh hưởng đến khả năng phát triển ngôn ngữ ở trẻ nhỏ và trong những trường hợp hiếm gặp, nhiễm trùng có thể lan rộng sang các cấu trúc lân cận như xương chũm hoặc gây biến chứng nội sọ.

Viêm tai giữa là tình trạng viêm nhiễm tại vùng tai giữa, thường xuất hiện sau nhiễm trùng đường hô hấp

2. Ai dễ mắc bệnh viêm tai giữa?

Viêm tai giữa có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng đặc biệt phổ biến ở trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 3 tuổi. Nguyên nhân là do cấu trúc vòi nhĩ (ống nối tai giữa với họng) ở trẻ nhỏ ngắn, hẹp và nằm ngang hơn so với người lớn, khiến vi khuẩn hoặc virus từ đường hô hấp trên dễ dàng di chuyển lên tai giữa và gây viêm nhiễm.

Bên cạnh yếu tố tuổi tác, một số nhóm đối tượng khác cũng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, bao gồm trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo (do tiếp xúc nhiều với nguồn lây nhiễm), trẻ bú bình ở tư thế nằm, trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động, người có tiền sử dị ứng hoặc viêm mũi xoang mạn tính, và người có cấu trúc giải phẫu vùng mũi họng bất thường (như vẹo vách ngăn, VA quá phát).

Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi, có nguy cơ mắc viêm tai giữa cao hơn do cấu trúc và chức năng vòi nhĩ chưa phát triển hoàn thiện

3. Nguyên nhân viêm tai giữa

Để hiểu vì sao viêm tai giữa lại hình thành, có thể hình dung tai giữa và mũi họng được kết nối với nhau thông qua một ống nhỏ gọi là vòi nhĩ. Ống này có nhiệm vụ cân bằng áp lực và dẫn lưu dịch từ tai giữa xuống họng. Khi vòi nhĩ hoạt động bình thường, tai giữa luôn được thông thoáng và không bị ứ đọng dịch.

Tuy nhiên, khi cơ thể bị nhiễm trùng đường hô hấp trên như cảm lạnh, viêm họng, viêm mũi hay viêm xoang, tình trạng viêm nhiễm có thể lan lên và khiến vòi nhĩ bị sưng, tắc nghẽn. Khi đó, dịch tiết không thể thoát ra ngoài như bình thường mà bị ứ đọng lại trong tai giữa, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn hoặc virus phát triển, gây ra tình trạng viêm nhiễm và tích tụ mủ dịch đây chính là cơ chế cốt lõi hình thành nên bệnh viêm tai giữa.

Ngoài nguyên nhân chính này, một số yếu tố khác cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh, như dị ứng theo mùa khiến niêm mạc mũi họng sưng viêm kéo dài, VA (amidan vòm) quá phát chèn ép vào vòi nhĩ ở trẻ nhỏ hoặc thay đổi áp suất đột ngột khi đi máy bay, lặn sâu cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng cân bằng áp lực của vòi nhĩ.

4. Triệu chứng phổ biến của viêm tai giữa

Triệu chứng viêm tai giữa có thể khác nhau tùy theo độ tuổi và mức độ bệnh. Ở người lớn và trẻ lớn có thể tự diễn đạt được cảm giác của mình, các dấu hiệu thường gặp bao gồm:

• Đau tai, cảm giác đau nhói hoặc âm ỉ trong tai.
• Sốt, có thể sốt nhẹ đến sốt cao.
• Cảm giác đầy, nặng tai.
• Nghe kém, âm thanh nghe không rõ như bình thường.
• Ù tai.
• Chảy dịch tai (nếu màng nhĩ đã thủng).
• Mất thăng bằng, chóng mặt trong một số trường hợp.

Riêng với viêm tai giữa trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ chưa biết nói, các dấu hiệu thường không rõ ràng và dễ bị bỏ sót, cha mẹ cần đặc biệt lưu ý các biểu hiện như: Quấy khóc nhiều bất thường, bú kém hoặc bỏ bú, hay kéo hoặc dụi tai, khó ngủ, sốt không rõ nguyên nhân hoặc phản ứng chậm với âm thanh xung quanh.

Đau tai là triệu chứng thường gặp, có thể kèm sốt, nghe kém, ù tai hoặc chảy dịch tai

5. Viêm tai giữa có chữa được không?

Viêm tai giữa hoàn toàn có thể điều trị khỏi, đặc biệt nếu được phát hiện và can thiệp đúng thời điểm. Với nhiều trường hợp viêm tai giữa cấp tính nhẹ, tình trạng viêm có thể tự cải thiện trong vòng vài ngày mà không cần can thiệp đặc biệt, nhờ khả năng tự hồi phục của cơ thể.

Tuy nhiên, với các trường hợp có triệu chứng rõ rệt hoặc kéo dài, bác sĩ có thể chỉ định điều trị bằng thuốc phù hợp với nguyên nhân gây bệnh (do vi khuẩn hay virus) và mức độ viêm nhiễm cụ thể của từng người bệnh. Việc sử dụng thuốc điều trị viêm tai giữa cần tuân theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, không nên tự ý mua thuốc hoặc dùng lại đơn thuốc cũ, vì việc điều trị sai loại thuốc hoặc sai liều lượng có thể khiến bệnh không khỏi dứt điểm, dễ tái phát hoặc dẫn đến biến chứng.

Với các trường hợp viêm tai giữa tái phát nhiều lần hoặc có ứ dịch kéo dài ảnh hưởng đến thính lực, bác sĩ có thể cân nhắc thêm các biện pháp can thiệp khác để giúp dẫn lưu dịch và cải thiện chức năng của vòi nhĩ, tùy theo đánh giá cụ thể trên từng bệnh nhân.

Lưu ý: Việc điều trị đúng phác đồ và tuân thủ đủ thời gian dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, ngay cả khi triệu chứng đã giảm, đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa viêm tai giữa tái phát hoặc chuyển sang giai đoạn mạn tính.

Viêm tai giữa có thể điều trị và kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện, xử trí đúng nguyên nhân và mức độ bệnh

6. Khi nào cần đến khám bác sĩ

Người bệnh, đặc biệt là phụ huynh có con nhỏ, nên đưa trẻ đến khám bác sĩ ngay khi phát hiện các dấu hiệu đáng ngờ sau:

• Đau tai kéo dài hoặc mức độ đau tăng dần.
• Sốt cao không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt.
• Chảy dịch hoặc mủ từ tai.
• Nghe kém rõ rệt, không đáp ứng với âm thanh như bình thường.
• Trẻ quấy khóc nhiều, bỏ bú, kéo dụi tai liên tục không rõ nguyên nhân.
• Triệu chứng không cải thiện sau vài ngày hoặc có xu hướng nặng hơn.

Khi thăm khám, bác sĩ sẽ thực hiện chẩn đoán thông qua các phương pháp sau:

• Soi tai bằng đèn soi tai (Otoscope): Phương pháp cơ bản và quan trọng nhất, giúp bác sĩ quan sát trực tiếp tình trạng màng nhĩ (đỏ, phồng, có dịch hay đã thủng).
• Đo nhĩ lượng (Tympanometry): Đánh giá độ di động của màng nhĩ và tình trạng dịch trong tai giữa.
• Đo thính lực: Được chỉ định khi nghi ngờ có ảnh hưởng đến khả năng nghe, đặc biệt quan trọng với trẻ nhỏ để đánh giá tác động đến phát triển ngôn ngữ.
• Xét nghiệm dịch tai (nếu có chảy dịch): Giúp xác định tác nhân gây bệnh trong một số trường hợp cần thiết.

7. Cách điều trị viêm tai giữa

Việc điều trị viêm tai giữa được xây dựng dựa trên mức độ nghiêm trọng, nguyên nhân gây bệnh và độ tuổi của người bệnh, không có một phác đồ chung áp dụng cho tất cả trường hợp. Vì vậy, thời gian hồi phục ở mỗi người cũng khác nhau; vấn đề viêm tai giữa bao lâu thì khỏi phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ viêm và đáp ứng với điều trị.

• Với mức độ nhẹ: Ở giai đoạn đầu, khi triệu chứng còn nhẹ và chưa có dấu hiệu biến chứng, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi sát trong vài ngày, kết hợp các biện pháp hỗ trợ giảm đau, hạ sốt theo hướng dẫn. Nhiều trường hợp viêm tai giữa cấp tính nhẹ có thể tự cải thiện trong thời gian này nhờ khả năng hồi phục tự nhiên của cơ thể.
• Với mức độ trung bình: Khi triệu chứng rõ rệt hơn như đau tai nhiều, sốt cao hoặc không cải thiện sau thời gian theo dõi ban đầu, bác sĩ sẽ đánh giá và có thể chỉ định điều trị bằng thuốc phù hợp với nguyên nhân gây bệnh cụ thể. Việc lựa chọn loại thuốc, liều lượng và thời gian sử dụng cần dựa trên thăm khám trực tiếp, không nên áp dụng theo kinh nghiệm truyền miệng hay đơn thuốc của người khác.
• Với mức độ nặng hoặc tái phát nhiều lần: Trong các trường hợp viêm tai giữa kéo dài, tái phát thường xuyên, có ứ dịch ảnh hưởng đến thính lực hoặc đã xuất hiện biến chứng, bác sĩ có thể cân nhắc các biện pháp can thiệp chuyên sâu hơn để hỗ trợ dẫn lưu dịch và phục hồi chức năng tai giữa, tùy theo đánh giá cụ thể trên từng bệnh nhân.

Trong suốt quá trình điều trị, người bệnh cần tuân thủ đúng chỉ định và lịch tái khám của bác sĩ, ngay cả khi các triệu chứng đã có dấu hiệu thuyên giảm, nhằm đảm bảo tình trạng viêm được kiểm soát triệt để và hạn chế nguy cơ tái phát hoặc chuyển sang giai đoạn mạn tính. 

Lưu ý: Người bệnh, đặc biệt là phụ huynh có con nhỏ, không nên tự ý áp dụng các phương pháp điều trị tại nhà như nhỏ thuốc vào tai, dùng thuốc kháng sinh còn dư từ lần trước, hoặc áp dụng các mẹo dân gian khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc tự điều trị sai cách có thể khiến tình trạng viêm nhiễm nặng hơn, gây tổn thương màng nhĩ hoặc che lấp triệu chứng, làm chậm trễ quá trình chẩn đoán và điều trị đúng hướng.

8. Cách phòng ngừa viêm tai giữa tại nhà

Một số biện pháp sau có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc viêm tai giữa, đặc biệt hữu ích với trẻ nhỏ:

• Hạn chế cho trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động.
• Cho trẻ bú ở tư thế đầu cao hơn dạ dày, tránh bú bình khi nằm ngang.
• Giữ vệ sinh mũi họng sạch sẽ, điều trị dứt điểm các đợt viêm mũi họng, cảm cúm.
• Hạn chế đưa trẻ đến nơi đông người trong mùa dịch bệnh hô hấp.
• Tiêm chủng đầy đủ theo lịch khuyến cáo, bao gồm vắc xin phòng phế cầu khuẩn và cúm.
• Tránh để nước lọt vào tai khi tắm, bơi lội, đặc biệt với trẻ có tiền sử viêm tai giữa.
• Cho trẻ bú mẹ trong những tháng đầu đời, vì sữa mẹ có thể giúp tăng cường hệ miễn dịch tự nhiên.

Khi xuất hiện các dấu hiệu viêm tai giữa hoặc triệu chứng bất thường ở tai, người bệnh nên được bác sĩ chuyên khoa thăm khám để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp. Đặc biệt, trẻ nhỏ bị đau tai, sốt kéo dài, chảy dịch tai hoặc nghe kém cần được đưa đi khám sớm. Nếu bạn hoặc người thân đang có triệu chứng nghi ngờ viêm tai giữa, hãy đến chuyên khoa của  Bệnh viện STO Phương Đông để được thăm khám, đánh giá tình trạng tai và tư vấn phương pháp điều trị phù hợp. Chủ động kiểm tra sớm giúp hạn chế nguy cơ bệnh tiến triển và ảnh hưởng đến sức khỏe thính giác.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh viêm tai giữa