Vi khuẩn gây viêm màng não mô cầu lây qua đường nào? Cách phòng bệnh

Vi khuẩn gây viêm màng não mô cầu có tên khoa học là Neisseria meningitidis, có khả năng cư trú ở vùng mũi họng và lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần. Trong một số trường hợp, vi khuẩn xâm nhập vào máu hoặc dịch não tủy, gây nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não với nguy cơ diễn tiến nhanh, đe dọa tính mạng. Hiểu rõ đặc điểm của vi khuẩn, đường lây truyền và biện pháp phòng ngừa giúp mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe.

1. Vi khuẩn gây bệnh viêm não mô cầu là gì?

Nguyên nhân gây nên bệnh viêm màng não mô cầu là vi khuẩn mang tên khoa học Neisseria meningitidis (thường được gọi dân dã là não mô cầu hay song cầu khuẩn màng não). Khi quan sát dưới kính hiển vi chuyên dụng, loại vi khuẩn này hiện lên với hình dáng rất đặc biệt, chúng ghép lại từng cặp đối xứng trông giống như hai hạt cà phê hoặc hai quả thận úp mặt vào nhau.

Một số đặc tính sinh học đáng chú ý của não mô cầu bao gồm:

• Vi khuẩn này rất ưa nhiệt độ ấm áp tương đương thân nhiệt con người (khoảng 35°C – 37°C) và cần môi trường hiếu khí kèm khí CO₂ để phát triển mạnh.
• Dù có thể tàn phá cơ thể dữ dội khi xâm nhập sâu vào máu, vi khuẩn não mô cầu lại cực kỳ mỏng manh khi rời khỏi cơ thể người. Chúng dễ dàng bị tiêu diệt dưới nhiệt độ 50°C trong vòng 5 phút, chết chỉ sau 30 giây ở nhiệt độ 100°C và bị vô hiệu hóa nhanh chóng bởi ánh nắng mặt trời, tia cực tím hay các dung dịch cồn sát khuẩn quen thuộc trong gia đình.
• Căn cứ vào lớp màng vỏ đường đa bọc bên ngoài vốn là lớp “áo giáp” giúp vi khuẩn lẩn tránh hàng rào phòng thủ của cơ thể các nhà khoa học đã định danh được 13 nhóm huyết thanh khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn các ca bệnh nặng và những ổ dịch lưu hành trên thế giới đều tập trung vào 6 nhóm quen thuộc: A, B, C, W-135, X và Y.

Vi khuẩn gây bệnh là Neisseria meningitidis (mô cầu khuẩn), loại vi khuẩn gram âm có khả năng xâm nhập vào máu và màng não gây bệnh cấp tính nguy hiểm

2. Viêm màng não mô cầu lây qua đường nào?

Nguồn lây truyền duy nhất của vi khuẩn não mô cầu chính là con người; bệnh không bắt nguồn từ thú cưng hay bất kỳ vật chủ trung gian nào khác. Vị trí ưa thích để vi khuẩn định cư là lớp niêm mạc ở vùng vòm mũi họng. Đáng chú ý, y học ghi nhận có khoảng 5% – 10% dân số hoàn toàn khỏe mạnh mang vi khuẩn này trong mũi họng nhưng không hề xuất hiện cơn sốt hay dấu hiệu mệt mỏi nào. Đây được gọi là tình trạng “người lành mang trùng”. Dù không phát bệnh, họ vẫn có thể vô tình trở thành nguồn phát tán mầm bệnh cho những người xung quanh.

Bệnh lây nhiễm chủ yếu qua đường hô hấp khi chúng ta tiếp xúc cự ly gần với dịch tiết đường thở của người mang mầm bệnh:

• Tiếp xúc trực tiếp và cự ly gần: Vi khuẩn dễ dàng truyền qua các hành vi thân mật như ôm hôn, dùng chung ly uống nước, bát đũa, bàn chải đánh răng dính nước bọt, hoặc khi hít phải các giọt bắn li ti bắn ra khi người mang trùng ho, hắt hơi hay trò chuyện đối mặt.
• Môi trường sinh hoạt khép kín, đông đúc: Những không gian tập trung đông người như trường học, nhà trẻ, ký túc xá học sinh – sinh viên, doanh trại quân đội hay khu nhà trọ chật chội là những nơi mầm bệnh rất dễ lây lan nhanh.
• Cơ chế phát tán: Bạn không cần quá hoang mang vì não mô cầu không bay lơ lửng đi xa trong không khí như virus cúm hay sởi. Việc chỉ đứng thoáng qua ở khoảng cách xa thường không đủ điều kiện để vi khuẩn xâm nhập, mà sự lây truyền đòi hỏi phải có sự tiếp xúc gần gũi, tiếp xúc trực tiếp hoặc sống chung phòng trong thời gian đủ dài.

Bệnh lây truyền qua đường hô hấp khi tiếp xúc trực tiếp hoặc ở cự ly gần với dịch tiết mũi họng từ người bệnh hoặc người lành mang vi khuẩn

3. Những đợt dịch viêm màng não mô cầu lớn nhất lịch sử

Não mô cầu là một trong những loại vi khuẩn hiếm hoi có khả năng kích hoạt thành những đợt đại dịch viêm màng não diện rộng:

• Mặc dù các biểu hiện lâm sàng tương tự đã được nhắc đến từ thế kỷ thứ II trước Công nguyên, vụ dịch viêm màng não mủ do vi khuẩn đầu tiên được giới y khoa ghi chép chi tiết diễn ra vào năm 1805 tại Geneva (Thụy Sĩ). Đến năm 1887, nhà vi khuẩn học Anton Weichselbaum mới chính thức phân lập thành công tác nhân này trong dịch não tủy người bệnh.
• Vào nửa đầu thế kỷ trước, nhiều quốc gia liên tục đối mặt với các đợt bùng phát dịch lớn do nhóm huyết thanh A. Những năm 1930, sự xuất hiện của thuốc kháng sinh Sulfamid từng được coi là bước ngoặt kỳ diệu giúp cứu sống nhiều bệnh nhân; tuy nhiên, chỉ sau khoảng một thập kỷ, vi khuẩn đã nhanh chóng biến đổi và xuất hiện các dòng kháng thuốc mạnh mẽ.
• Lịch sử ghi nhận vụ dịch quy mô lớn đầu tiên tại nước ta bùng phát vào giai đoạn 1939 – 1940 lan truyền qua đường biên giới phía Bắc. Hiện nay, các ca bệnh vẫn xuất hiện rải rác quanh năm, thường ghi nhận số ca tăng vào các tháng xuân (tháng 2 – 4) tại miền Bắc và đầu mùa mưa (tháng 5 – 7) ở khu vực phía Nam.
• “Vành đai viêm màng não” châu Phi, đây là khu vực dịch tễ khét tiếng nhất thế giới kéo dài qua vùng cận Sahara (từ Senegal đến Ethiopia). Hằng năm vào mùa khô hanh, người dân nơi đây thường xuyên phải trải qua các mùa dịch khốc liệt với tỷ lệ mắc bệnh rất cao, đe dọa sinh mạng hàng chục nghìn người do các chủng A, W-135 và X gây ra.

Lịch sử y tế Việt Nam từng ghi nhận các đợt bùng phát dịch viêm não mô cầu quy mô lớn, để lại bài học quan trọng về công tác giám sát và phòng ngừa chủ động

4. Cách phòng bệnh viêm màng não mô cầu

Bệnh não mô cầu diễn tiến rất nhanh và có thể để lại di chứng chỉ sau 24 giờ. Để bảo vệ bản thân và gia đình, cần chủ động thực hiện 3 biện pháp sau:

• Tiêm vắc xin đầy đủ (Lá chắn hiệu quả nhất):
• Phòng nhóm B, C: Vắc xin Bexsero (Ý) và VA-Mengoc BC (Cuba).
• Phòng 4 nhóm A, C, Y, W-135: Vắc xin thế hệ mới như MenQuadfi, Menactra (Mỹ) hoặc Nimenrix (Bỉ).
• Lưu ý: Các nhóm huyết thanh không có miễn dịch chéo (tiêm nhóm B không bảo vệ trước nhóm ACYW và ngược lại), do đó cần tiêm phối hợp đủ nhóm theo tư vấn của bác sĩ.

Dùng kháng sinh dự phòng khẩn cấp:

• Chỉ định cho người tiếp xúc gần hoặc sống chung với người bệnh.
• Uống thuốc càng sớm càng tốt (tốt nhất trong 24 giờ đầu): Sử dụng Ciprofloxacin, Rifampicin, hoặc Azithromycin (an toàn cho phụ nữ mang thai) theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

Thực hiện vệ sinh phòng bệnh mỗi ngày:

• Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay nhanh.
• Súc miệng, vệ sinh mũi họng hàng ngày bằng nước muối sinh lý.
• Giữ nhà cửa thông thoáng, sạch sẽ và đeo khẩu trang khi đến nơi đông người hoặc khi có biểu hiện viêm đường hô hấp.

Vi khuẩn não mô cầu có thể gây ra các bệnh lý nghiêm trọng, đặc biệt khi xâm nhập vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương. Tiêm vắc xin phù hợp, giữ vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc gần với người nghi mắc bệnh là những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ lây nhiễm. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng cổ hoặc ban xuất huyết, người bệnh cần được cấp cứu ngay. Bệnh viện STO Phương Đông hỗ trợ thăm khám, đánh giá tình trạng sức khỏe và tư vấn biện pháp phòng bệnh phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về vi khuẩn gây viêm màng não mô cầu