Táo bón ở trẻ em kéo dài: Dấu hiệu nào cần được phụ huynh lưu ý?

Táo bón ở trẻ em không chỉ biểu hiện bằng việc giảm số lần đi tiêu mà còn có thể khiến trẻ phải rặn, đau khi đi ngoài hoặc cố nhịn đi tiêu. Tình trạng này có thể liên quan đến chế độ ăn, lượng nước uống, thói quen đi vệ sinh hoặc những thay đổi trong sinh hoạt của trẻ. Nếu táo bón kéo dài, trẻ có thể ngày càng sợ đi tiêu và hình thành vòng lặp khó kiểm soát.

1. Nguyên nhân táo bón ở trẻ em

Táo bón ở trẻ em chủ yếu xuất phát từ nguyên nhân cơ năng (chiếm khoảng 90% – 95%) và nguyên nhân thực thể (chiếm khoảng 5% – 10%). Đối với nhóm nguyên nhân cơ năng, các yếu tố gây bệnh thường phân hóa rõ rệt theo từng giai đoạn phát triển của trẻ:

Trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi (dưới 1 tuổi):

• Táo bón dễ xuất hiện khi trẻ chuyển từ sữa mẹ sang sữa công thức hoặc bắt đầu tập ăn dặm với thức ăn đặc.
• Việc cai sữa mẹ đột ngột có thể làm mất đi nguồn cung cấp chất lỏng và chất xơ tự nhiên, khiến phân trẻ bị khô cứng.
• Thành phần đạm trong một số loại sữa công thức không phù hợp hoặc tình trạng dị ứng đạm sữa bò cũng là tác nhân gây rối loạn tiêu hóa.

Trẻ lứa tuổi tập đi vệ sinh (1 – 3 tuổi):

• Việc huấn luyện trẻ đi vệ sinh (toilet training) quá sớm hoặc quá nghiêm khắc dễ khiến trẻ căng thẳng, cố tình giữ phân lại.
• Nếu trẻ từng bị phân cứng làm rách hậu môn, cảm giác đau rát sẽ khiến trẻ hình thành phản xạ nhịn đi ngoài, làm cho phân càng tích tụ to và cứng hơn.

Trẻ lứa tuổi đi học (trên 3 tuổi đến vị thành niên):

• Trẻ thường nhịn đại tiện do mải chơi, sợ nhà vệ sinh ở trường học thiếu riêng tư, bị bẩn hoặc lo sợ bị trêu chọc.
• Việc ăn ít rau củ quả, uống không đủ nước, tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhanh và các sản phẩm từ sữa bò làm giảm động lực ruột.
• Thói quen ngồi nhiều một chỗ, ít tham gia các hoạt động thể chất làm giảm chuyển động tự nhiên của hệ tiêu hóa.

Nhóm nguyên nhân thực thể (do bệnh lý):

• Bệnh phình đại tràng bẩm sinh (Hirschsprung), dị tật hậu môn trực tràng, hẹp hậu môn, loạn sản thần kinh ruột.
• Bệnh suy giáp bẩm sinh, đái tháo đường, tăng canxi máu, hạ kali máu.
• Bại não, thoát vị màng não tủy, chấn thương cột sống.
• Trẻ sử dụng thuốc sắt, thuốc kháng sinh, thuốc chống co giật, opioid hoặc thuốc lợi tiểu.

Hệ tiêu hóa của trẻ còn sơ khai, chưa kịp thích nghi với thức ăn mới hoặc đạm sữa công thức khó tiêu hóa hơn sữa mẹ

2. Dấu hiệu táo bón ở trẻ phụ huynh cần lưu ý

Phụ huynh có thể nhận biết sớm tình trạng táo bón ở trẻ thông qua các biểu hiện lâm sàng sau:

• Tần suất đi tiêu giảm: Trẻ đi đại tiện ít hơn 3 lần một tuần (hoặc ít hơn mức bình thường theo lứa tuổi).
• Tính chất phân bất thường: Phân khô, cứng, vón cục như phân dê hoặc có kích thước khuôn phân rất to, có thể làm tắc bồn cầu.
• Đau đớn và khó khăn khi đại tiện: Trẻ phải gồng mình, rặn dữ dội, khóc tháo hoặc kêu đau vùng hậu môn mỗi lần đi ngoài.
• Đau bụng và thay đổi hành vi: Trẻ bị đau bụng quanh rốn hoặc vùng bụng dưới từng cơn, bụng chướng nhẹ, biếng ăn, mệt mỏi, hay cáu gắt và bồn chồn.
• Hiện tượng són phân (ỉa đùn): Khối phân cứng lèn chặt trong trực tràng gây tắc nghẽn khiến phần dịch ruột lỏng rò rỉ qua kẽ phân tràn ra quần lót mà trẻ không tự kiểm soát được. Phụ huynh cần lưu ý tránh nhầm lẫn hiện tượng này với bệnh tiêu chảy.

Trẻ đi tiêu ít hơn bình thường, khoảng cách giữa các lần kéo dài kèm biểu hiện rặn khó, đau rát hoặc quấy khóc

3. Khi nào nên đưa trẻ đi bác sĩ

Phụ huynh tuyệt đối không nên tự ý điều trị kéo dài tại nhà mà cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa Nhi ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm:

• Trẻ sơ sinh chậm đi phân su quá 24 đến 48 giờ sau khi sinh.
• Táo bón kèm sốt cao, nôn trớ, chướng bụng dữ dội, sụt cân hoặc chậm phát triển thể chất.
• Trẻ đi ngoài ra máu tươi nhiều, có vết nứt kẽ hậu môn sâu hoặc nứt hậu môn tái diễn.
• Táo bón kéo dài không cải thiện dù đã điều trị bằng các biện pháp thông thường.

Tại cơ sở y tế, bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng (sờ bụng tìm khối u phân, khám hậu môn – trực tràng) và chỉ định các xét nghiệm cận lâm sàng như chụp X-quang bụng, chụp đại tràng cản quang, đo áp lực hậu môn trực tràng hoặc xét nghiệm máu/phân để chẩn đoán chính xác nguyên nhân.

4. Cách điều trị táo bón ở trẻ em

Các phương pháp điều trị theo từng mức độ:

Mức độ nhẹ và ban đầu: Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, tăng cường chất lỏng và xây dựng thói quen đi tiêu đều đặn cho trẻ.

Mức độ có khối u phân lèn chặt (Giải ứ phân):

• Sử dụng dung dịch Polyethylen glycol (PEG) uống liều cao hoặc qua ống thông dạ dày theo chỉ định bác sĩ.
• Sử dụng thuốc đạn Glycerin đặt trực tràng hoặc thụt dầu khoáng/natri phosphat để làm mềm và tống khối phân cứng ra ngoài.

Điều trị duy trì (Cho táo bón mạn tính):

• Cho trẻ dùng thuốc nhuận tràng thẩm thấu (Polyethylen glycol không chất điện giải, Lactulose, Magnesi hydroxit) kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng theo giám sát y tế để duy trì phân mềm và khôi phục kích thước trực tràng.
• Áp dụng liệu pháp phản hồi sinh học (Biofeedback) đối với trẻ bị rối loạn chức năng cơ sàn chậu (loạn đồng vận đáy chậu).

Mức độ nặng do nguyên nhân thực thể: Can thiệp phẫu thuật ngoại khoa đối với các trường hợp bệnh phình đại tràng bẩm sinh Hirschsprung, dị dạng hậu môn trực tràng hoặc sa trực tràng.

5. Cách chăm sóc trẻ bị táo bón tại nhà

Chăm sóc tại nhà giúp điều trị và phòng ngừa táo bón ở trẻ:

• Đảm bảo nhu cầu nước hàng ngày: Cho trẻ uống tối thiểu 50ml nước/kg cân nặng mỗi ngày (Ví dụ: Trẻ 10kg cần uống ít nhất 500ml/ngày).
• Tăng cường chất xơ trong khẩu phần:
  • Áp dụng công thức tính lượng chất xơ tối thiểu: Số Tuổi Của Trẻ+5g chất xơ/ngày.
  • Bổ sung đa dạng các loại rau xanh (cải xanh, mồng tơi, cà rốt, bông cải), trái cây tươi (táo, chuối, đu đủ, mận, lê) và ngũ cốc nguyên hạt.
  • Trẻ đang bú mẹ: Tiếp tục duy trì cho con bú, vì dưỡng chất trong sữa mẹ giúp giữ phân luôn mềm xốp.
• Rèn luyện thói quen và tư thế đi tiêu chuẩn:
  • Thời gian: Tập cho trẻ ngồi bồn cầu vào khung giờ cố định (tốt nhất là khoảng 20 phút sau bữa ăn), duy trì từ 3–5 phút mỗi lần.
  • Tư thế: Cho trẻ ngồi thoải mái, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn hoặc kê thêm ghế nhỏ bên dưới chân (khi dùng bồn cầu người lớn). Tư thế này giúp tạo lực rặn tự nhiên để tống phân ra ngoài dễ dàng.
• Khuyến khích vận động: Thực hiện các động tác co duỗi chân nhẹ nhàng cho trẻ nhỏ hoặc khuyến khích trẻ lớn chơi thể thao, vận động ngoài trời nhằm kích thích nhu động ruột hoạt động hiệu quả.

Bổ sung thêm rau xanh, củ quả nghiền giúp làm mềm phân, kích thích nhu động ruột và giúp trẻ đi tiêu dễ dàng hơn

Táo bón ở trẻ em kéo dài có thể ảnh hưởng đến việc ăn uống, sinh hoạt và khiến trẻ hình thành tâm lý sợ đi tiêu. Khi trẻ đau bụng kéo dài, nôn ói, bụng chướng, đi ngoài ra máu hoặc táo bón không cải thiện, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để bác sĩ chuyên khoa đánh giá nguyên nhân, tình trạng tiêu hóa và hướng dẫn cách chăm sóc phù hợp cho trẻ.

Những câu hỏi thường gặp về táo bón ở trẻ em