Sỏi thận hình thành như thế nào? Dấu hiệu và nguy cơ biến chứng

Sỏi thận hình thành khi các chất khoáng trong nước tiểu kết tinh và tích tụ thành những viên sỏi trong thận hoặc đường tiết niệu. Sỏi có kích thước và vị trí khác nhau nên biểu hiện ở mỗi người không giống nhau. Một số trường hợp không có triệu chứng rõ ràng, trong khi sỏi gây tắc nghẽn có thể dẫn đến đau dữ dội và ảnh hưởng đến chức năng của hệ tiết niệu.

1. Sỏi thận là gì?

Sỏi thận (Kidney Stones) là những khối rắn hình thành từ sự kết tinh của các khoáng chất và muối vốn hòa tan trong nước tiểu phổ biến nhất là canxi oxalat, ngoài ra còn có acid uric, struvite hoặc cystine tùy theo cơ chế bệnh sinh của từng trường hợp. Khi nồng độ các chất này trong nước tiểu vượt quá ngưỡng hòa tan, đặc biệt khi thiếu hụt các chất ức chế kết tinh tự nhiên, chúng sẽ liên kết lại thành tinh thể, dần phát triển thành sỏi với kích thước từ vài milimet đến vài centimet.

Về mặt giải phẫu bệnh, sỏi có thể hình thành tại bất kỳ vị trí nào trong hệ tiết niệu từ đài thận, bể thận, cho đến khi di chuyển xuống niệu quản. Kích thước, hình dạng và vị trí của sỏi là những yếu tố quyết định trực tiếp đến mức độ biểu hiện lâm sàng, từ hoàn toàn im lặng không triệu chứng đến gây đau quặn dữ dội khi di chuyển và gây tắc nghẽn.

Hình ảnh mô phỏng sự hình thành của sỏi thận do các khoáng chất tích tụ và lắng đọng bên trong thận

2. Sỏi thận là do đâu?

Sỏi thận hình thành do sự mất cân bằng giữa các chất tạo sỏi và các chất ức chế kết tinh trong nước tiểu. Các yếu tố nguy cơ thường gặp bao gồm:

• Uống không đủ nước: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu, khi lượng nước tiểu ít khiến nồng độ các chất khoáng trở nên cô đặc, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình kết tinh
• Chế độ ăn uống mất cân bằng: Tiêu thụ quá nhiều muối, đạm động vật, thực phẩm giàu oxalat (như rau bina, socola) làm tăng đào thải các chất tạo sỏi qua nước tiểu
• Rối loạn chuyển hóa: Cường cận giáp gây tăng canxi máu, bệnh gout gây tăng acid uric, hoặc các rối loạn chuyển hóa bẩm sinh khác đều là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy hình thành sỏi
• Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát: Đặc biệt liên quan đến sự hình thành sỏi struvite, do một số vi khuẩn có khả năng làm thay đổi độ pH nước tiểu
• Bất thường cấu trúc giải phẫu đường tiết niệu: Như hẹp khúc nối bể thận – niệu quản, thận đa nang, làm ứ đọng nước tiểu và tạo điều kiện hình thành sỏi
• Yếu tố di truyền: Tiền sử gia đình có người mắc làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh
• Sử dụng một số loại thuốc kéo dài: Một số nhóm thuốc có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi nếu sử dụng trong thời gian dài mà không được theo dõi phù hợp

Sỏi thận thường gặp ở nam giới nhiều hơn nữ giới, độ tuổi phổ biến từ 30-60. Người sống ở vùng khí hậu nóng, ra mồ hôi nhiều nhưng uống không đủ nước, người có tiền sử gia đình mắc sỏi thận, người béo phì, người mắc bệnh gout hoặc rối loạn chuyển hóa, cũng như người có công việc ít vận động đều thuộc nhóm cần đặc biệt lưu ý tầm soát định kỳ.

Chế độ ăn chứa nhiều muối làm tăng tích tụ canxi trong nước tiểu, một trong những nguyên nhân hàng đầu gây sỏi thận

3. Dấu hiệu nhận biết bệnh sỏi thận

Triệu chứng sỏi thận phụ thuộc vào kích thước, vị trí và khả năng di chuyển của viên sỏi. Khi sỏi chưa gây tắc nghẽn, người bệnh có thể hầu như không có biểu hiện rõ ràng. Ngược lại, khi sỏi di chuyển hoặc làm cản trở dòng nước tiểu, các triệu chứng thường xuất hiện rõ hơn.

3.1. Khi sỏi còn nhỏ, chưa di chuyển

Ở giai đoạn này, sỏi thận thường chưa gây triệu chứng rõ rệt. Một số người có thể cảm thấy đau âm ỉ hoặc nặng tức vùng hông lưng một bên. Nhiều trường hợp chỉ tình cờ phát hiện sỏi qua siêu âm khi khám sức khỏe hoặc kiểm tra vì một nguyên nhân khác.

Cảm giác đau âm ỉ hoặc nặng tức vùng hông lưng một bên là dấu hiệu cảnh báo sớm bệnh sỏi thận cần lưu ý

3.2. Khi sỏi di chuyển hoặc gây tắc nghẽn

Khi viên sỏi di chuyển xuống niệu quản hoặc gây cản trở dòng nước tiểu, triệu chứng thường trở nên rõ rệt hơn. Người bệnh có thể gặp:

• Đau dữ dội, xuất hiện đột ngột ở vùng hông lưng, có thể lan xuống bụng dưới, bẹn hoặc mặt trong đùi. Cơn đau thường khiến người bệnh bồn chồn, khó tìm được tư thế dễ chịu.
• Tiểu buốt, tiểu rắt, mót tiểu nhiều lần nhưng lượng nước tiểu ít, đặc biệt khi sỏi nằm ở đoạn thấp của niệu quản.
• Nước tiểu có thể có màu đỏ, hồng hoặc chỉ phát hiện hồng cầu khi xét nghiệm, do sỏi gây tổn thương niêm mạc đường tiết niệu.
• Có thể xuất hiện buồn nôn cùng cơn đau quặn thận do phản xạ thần kinh.

Khi sỏi gây nhiễm trùng đường tiết niệu, người bệnh có thể xuất hiện thêm sốt, rét run, nước tiểu đục hoặc có mùi bất thường. Đây là dấu hiệu cần được thăm khám và xử trí sớm, bởi tình trạng tắc nghẽn đường tiết niệu kèm nhiễm trùng có thể diễn tiến nặng và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng huyết.

4. Chẩn đoán sỏi thận ở đâu?

Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đã đề cập ở trên, người bệnh nên đến bệnh viện uy tín để được các bác sĩ chuyên khoa thực hiện thăm khám và chẩn đoán chính xác. Quy trình chẩn đoán thường bao gồm:

• Khai thác bệnh sử, khám lâm sàng, kết hợp với các phương pháp cận lâm sàng như siêu âm hệ tiết niệu (phương pháp sàng lọc phổ biến, không xâm lấn)
• Chụp X-quang hệ tiết niệu
• Chụp CT scan (có độ nhạy cao trong phát hiện sỏi, kể cả sỏi cản quang kém), cùng xét nghiệm nước tiểu và máu để đánh giá chức năng thận và tìm nguyên nhân chuyển hóa gây sỏi.

Dựa trên kết quả chẩn đoán về kích thước, vị trí, thành phần sỏi và mức độ ảnh hưởng đến chức năng thận, bác sĩ sẽ đưa ra phương pháp điều trị sỏi thận phù hợp. 

• Với sỏi nhỏ, chưa gây tắc nghẽn đáng kể, hướng xử trí thường là theo dõi kết hợp uống nhiều nước và dùng thuốc hỗ trợ đào thải sỏi tự nhiên. 
• Với sỏi lớn hơn hoặc gây biến chứng, các phương pháp can thiệp như tán sỏi ngoài cơ thể bằng sóng xung kích, nội soi tán sỏi qua da, nội soi niệu quản ngược dòng, hoặc phẫu thuật lấy sỏi có thể được cân nhắc tùy theo từng trường hợp cụ thể.

5. Phòng ngừa sỏi thận tại nhà

Việc chủ động thực hiện một số biện pháp sau có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ hình thành sỏi thận hoặc tái phát ở người từng mắc bệnh:

• Uống đủ nước mỗi ngày, đảm bảo lượng nước tiểu đủ để pha loãng nồng độ các chất khoáng, đặc biệt quan trọng với người sống ở vùng khí hậu nóng hoặc thường xuyên ra mồ hôi nhiều.
• Hạn chế tiêu thụ muối và đạm động vật quá mức trong khẩu phần ăn hằng ngày.
• Cân đối lượng thực phẩm giàu oxalat, tránh sử dụng quá nhiều trong một bữa ăn.
• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh tình trạng thừa cân béo phì kéo dài.
• Điều trị dứt điểm các bệnh lý nền liên quan như gout, cường cận giáp nếu mắc phải.
• Vận động thể chất đều đặn, tránh lối sống tĩnh tại kéo dài.
• Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm sỏi mới hình thành trước khi gây biến chứng.

Thói quen uống đủ nước lọc mỗi ngày giúp pha loãng nước tiểu và phòng ngừa sỏi thận hiệu quả tại nhà

Sỏi thận không phải trường hợp nào cũng cần can thiệp giống nhau. Hướng xử trí phụ thuộc vào kích thước, vị trí viên sỏi, mức độ tắc nghẽn và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Khi xuất hiện đau vùng hông lưng, tiểu buốt, tiểu máu hoặc các triệu chứng bất thường, người bệnh nên thăm khám sớm. Đăng ký khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ kiểm tra, đánh giá tình trạng sỏi và tư vấn hướng điều trị phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về sỏi thận