Hạ đường huyết: Nhận biết tình huống nguy hiểm và cách xử trí

Hạ đường huyết có thể xảy ra ngay giữa lúc làm việc, vận động hoặc khi người bệnh trì hoãn bữa ăn. Những biểu hiện như run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh và hoa mắt đôi khi bị nhầm với mệt mỏi thông thường. Tuy nhiên, khi lượng glucose trong máu giảm sâu, chức năng thần kinh có thể bị ảnh hưởng, dẫn đến lú lẫn, co giật hoặc mất ý thức. Hiểu rõ nguyên nhân và cách ứng phó giúp người bệnh chủ động hơn trước tình huống này.

1. Hạ đường huyết là gì?

Tình trạng hạ đường huyết (tụt đường huyết) được xác định khi nồng độ glucose trong máu giảm xuống dưới 70 mg/dL (tương đương 3,9 mmol/L). Glucose là nguồn cung cấp năng lượng thiết yếu cho toàn bộ tế bào trong cơ thể, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương và não bộ.

Các đối tượng có nguy cơ cao gặp phải tình trạng hạ đường huyết bao gồm:

• Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng insulin hoặc các loại thuốc hạ đường huyết đường uống (đặc biệt là nhóm sulfonylurea).
• Người có thói quen ăn uống thất thường, hay bỏ bữa, nhịn ăn kéo dài hoặc thực hiện chế độ ăn kiêng quá khắt khe.
• Người vận động thể chất hoặc tập luyện thể thao cường độ cao nhưng không bổ sung đủ năng lượng cần thiết.
• Người lạm dụng rượu bia, đặc biệt là uống khi bụng đói.
• Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính tiến triển như xơ gan, suy thận, suy tim hoặc rối loạn nội tiết (suy tuyến thượng thận, suy tuyến yên).

Hạ đường huyết là tình trạng lượng đường (glucose) trong máu giảm xuống dưới mức an toàn, khiến cơ thể thiếu hụt năng lượng để duy trì các hoạt động bình thường

2. Nguyên nhân dẫn đến hạ đường huyết 

Sự mất cân bằng trong cơ chế điều hòa đường huyết của cơ thể do tác động của hormone insulin và glucagon từ tuyến tụy là căn nguyên chính dẫn tới sự sụt giảm glucose máu.

Những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng này gồm:

• Tác dụng phụ của thuốc điều trị đái tháo đường: Tiêm quá liều insulin, tiêm nhầm loại insulin hoặc dùng quá liều thuốc kích thích tiết insulin.
• Chế độ dinh dưỡng không hợp lý: Nhịn ăn, bỏ bữa, khoảng cách giữa các bữa ăn quá xa hoặc không ăn đủ lượng carbohydrate.
• Gia tăng hoạt động thể lực: Vận động nặng tiêu thụ nhiều glucose nhưng không được bù đắp năng lượng kịp thời.
• Lạm dụng rượu bia: Rượu cản trở khả năng gan phân giải glycogen thành glucose giải phóng vào máu.
• Bệnh lý mạn tính và suy nội tạng: Bệnh viêm gan nặng, xơ gan (giảm lưu trữ glycogen), bệnh thận (giảm thải trừ insulin), suy tim tiến triển hoặc nhiễm trùng huyết.
• U tiết insulin và rối loạn nội tiết: Khối u tế bào beta tuyến tụy (Insulinoma) tiết dư thừa insulin, hoặc thiếu hụt hormone cortisol, hormone tăng trưởng (GH).
• Hạ đường huyết phản ứng: Tình trạng tụt đường huyết xuất hiện sau bữa ăn, thường gặp ở người từng trải qua phẫu thuật cắt dạ dày.

Chế độ dinh dưỡng không hợp lý như bỏ bữa, nhịn ăn hoặc ăn quá ít carbohydrate là nguyên nhân phổ biến khiến đường huyết sụt giảm đột ngột

3. Triệu chứng hạ đường huyết

Khi nồng độ đường trong máu bắt đầu giảm sụt, cơ thể kích hoạt phản ứng tự vệ bằng cách giải phóng adrenaline, đồng thời suy giảm nguồn năng lượng cung cấp cho não bộ.

Các biểu hiện lâm sàng diễn tiến từ nhẹ tới nặng bao gồm:

• Triệu chứng nhẹ (Kích thích hệ thần kinh thực vật):
• Cảm giác đói cồn cào xuất hiện đột ngột.
• Tim đập nhanh, hồi hộp, đánh trống ngực.
• Run tay chân, vã mồ hôi lạnh, da tái nhợt.
• Nhức đầu, chóng mặt, choáng váng, lo lắng, cáu gắt.
• Cảm giác ngứa ran hoặc tê ở vòm miệng, môi, lưỡi và má.

Triệu chứng tiến triển và nặng (Thiếu hụt glucose não):

• Nhìn mờ, nhìn đôi, khó tập trung suy nghĩ.
• Nói khó, nói lắp, buồn ngủ, lú lẫn, rối loạn hành vi.
• Co giật, mất ý thức và rơi vào hôn mê sâu.

Dấu hiệu nhận biết hạ đường huyết dễ nhận thấy nhất là cảm giác đói cồn cào xuất hiện đột ngột, đi kèm vã mồ hôi, run tay chân và chóng mặt

4. Dấu hiệu nhận biết tình huống nguy hiểm

Hạ đường huyết có thể chuyển biến rất nhanh thành tình trạng cấp cứu y khoa đe dọa tính mạng. Người bệnh và người nhà cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu nguy hiểm sau đây:

• Lú lẫn nặng, mất phương hướng, phản ứng chậm chạp, nói lắp hoặc bất tỉnh.
• Cơ thể co giật toàn thân do não bộ bị thiếu hụt glucose nghiêm trọng.
• Người bệnh mắc đái tháo đường lâu năm không xuất hiện các triệu chứng báo trước (như run tay hay vã mồ hôi) mà đột ngột rơi vào hôn mê.
• Dù đã ăn/uống bù đường nhưng chỉ số đường huyết vẫn ở mức thấp (< 70 mg/dL) hoặc biểu hiện lâm sàng tiếp tục xấu đi.
• Bệnh nhân bị tê liệt nửa người, mất ngôn ngữ, nhồi máu cơ tim hoặc nguy cơ đột tử.

5. Cách xử lý tình huống hạ đường huyết 

Xử trí hạ đường huyết yêu cầu sự nhanh chóng và chính xác nhằm nâng chỉ số glucose máu về mức an toàn. Quy trình xử trí được phân theo tình trạng nhận thức của người bệnh như sau:

Đối với người bệnh còn tỉnh táo và nuốt an toàn (Quy tắc 15-15):

• Cho người bệnh dùng 2–3 viên đường, 1/2 ly (120–150 ml) nước trái cây/nước ngọt, 1 ly sữa tươi, 5–6 viên kẹo, hoặc 1 muỗng canh mật ong/đường kính. (Lưu ý: Không dùng sô cô la hay thực phẩm nhiều chất béo vì chất béo làm chậm hấp thu glucose).
• Cho người bệnh nghỉ ngơi 15 phút, sau đó đo lại đường huyết mao mạch.
• Nếu đường huyết vẫn dưới 70 mg/dL (3,9 mmol/L), tiếp tục bổ sung thêm 1 khẩu phần 15g carbs và kiểm tra lại sau 15 phút cho tới khi đường huyết đạt ngưỡng an toàn.
• Sau khi đường huyết phục hồi, người bệnh cần ăn một bữa chính hoặc bữa ăn nhẹ chứa carbohydrate phức hợp và protein để ổn định đường huyết kéo dài.

Đối với người bệnh lú lẫn, co giật hoặc hôn mê:

• Tuyệt đối không mở miệng đổ nước đường hay thức ăn vì dễ gây sặc vào đường hô hấp dẫn đến tử vong.
• Tiêm dưới da/tiêm bắp Glucagon (0,5 mg cho trẻ < 25 kg; 1 mg cho người lớn và trẻ ≥ 25 kg) hoặc dùng xịt mũi Glucagon 3 mg nếu có sẵn. Tuyệt đối không tiêm insulin.
• Nhanh chóng đưa người bệnh tới cơ sở y tế gần nhất để truyền tĩnh mạch dung dịch Dextrose (10–25g Glucose).

6. Phòng ngừa hạ đường huyết như thế nào?

Chủ động phòng ngừa là chìa khóa giúp kiểm soát và duy trì chỉ số đường huyết ổn định. Các biện pháp dự phòng hiệu quả bao gồm:

• Theo dõi đường huyết thường xuyên: Kiểm tra trước/sau bữa ăn, trước/sau khi tập thể dục và trước khi đi ngủ, hoặc cân nhắc sử dụng máy theo dõi đường huyết liên tục (CGM).
• Duy trì chế độ ăn khoa học: Ăn đúng giờ, không bỏ bữa (đặc biệt là bữa sáng), đảm bảo cân bằng lượng carbohydrate trong khẩu phần.
• Chuẩn bị sẵn đường dự phòng: Luôn mang theo kẹo ngọt, viên đường hoặc nước trái cây bên mình.
• Tuân thủ chỉ định điều trị: Sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin đúng liều lượng và thời gian theo đơn của bác sĩ.
• Thận trọng khi vận động và dùng rượu: Bổ sung tinh bột trước khi tập luyện cường độ cao và tránh uống rượu bia khi bụng đói.

Người có nguy cơ hạ đường huyết nên chủ động mang theo kẹo ngọt hoặc viên đường bên mình để xử lý kịp thời ngay khi xuất hiện triệu chứng

Hạ đường huyết tái diễn cần được tìm hiểu nguyên nhân, đặc biệt ở người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường hoặc có thói quen ăn uống thất thường. Khi còn tỉnh táo và nuốt an toàn, người bệnh có thể dùng khoảng 15 g đường hấp thu nhanh, sau đó kiểm tra lại đường huyết sau 15 phút nếu có máy đo. Nếu người bệnh co giật, bất tỉnh hoặc không thể nuốt an toàn, cần gọi cấp cứu và không cho ăn uống qua đường miệng. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ chuyên khoa đánh giá tình trạng đường huyết, xác định nguyên nhân và tư vấn cách phòng ngừa phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về hạ đường huyết