Bệnh tiểu đường có nguy hiểm không? Biến chứng cần phòng ngừa

Tiểu đường là bệnh rối loạn chuyển hóa khiến lượng đường trong máu tăng cao do cơ thể thiếu insulin hoặc không sử dụng insulin hiệu quả. Bệnh có thể tiến triển âm thầm, ngay cả khi người mắc chưa nhận thấy biểu hiện bất thường. Nếu đường huyết không được kiểm soát tốt, các cơ quan như tim, thận, mắt và hệ thần kinh có nguy cơ bị tổn thương. Nhận biết dấu hiệu, kiểm tra đường huyết và điều trị đúng cách là những bước quan trọng để hạn chế ảnh hưởng lâu dài của bệnh.

1. Tiểu đường là bệnh gì?

Bệnh đái tháo đường (tiểu đường) là một nhóm bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính không đồng nhất, đặc trưng bởi tình trạng lượng đường (glucose) trong máu luôn ở mức cao hơn bình thường. Nguyên nhân cốt lõi là do tuyến tụy không tiết đủ hormone insulin hoặc cơ thể kháng lại tác động của insulin. Insulin là hormone duy nhất trong cơ thể có vai trò đưa glucose từ máu vào trong tế bào để chuyển hóa thành năng lượng phục vụ các hoạt động sống. Khi thiếu hụt hoặc giảm tác dụng của insulin, glucose bị ứ đọng lại trong máu, gây ra nhiều hệ lụy sức khỏe.

Tiểu đường (đái tháo đường) là bệnh lý chuyển hóa mạn tính, xảy ra khi nồng độ đường (glucose) trong máu luôn ở mức cao hơn bình thường

Bệnh tiểu đường được phân loại thành các dạng (tuýp) chính sau:

• Tiền đái tháo đường: Giai đoạn chỉ số đường huyết lúc đói nằm trong khoảng 100 – 125 mg/dL (5.6 – 6.9 mmol/L), cao hơn mức bình thường (70 – 99 mg/dL) nhưng chưa đạt ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường (≥ 126 mg/dL). Tình trạng này có nguy cơ rất cao tiến triển thành tiểu đường tuýp 2 nếu không kịp thời can thiệp lối sống.
• Đái tháo đường tuýp 1: Xuất hiện do hệ miễn dịch tấn công và phá hủy các tế bào beta của tuyến tụy (cơ chế tự miễn chiếm khoảng 95%), khiến cơ thể hoàn toàn không sản xuất được hoặc sản xuất rất ít insulin. Bệnh thường khởi phát ở trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người trẻ dưới 30 tuổi và bắt buộc phải dùng insulin điều trị suốt đời.
• Đái tháo đường tuýp 2: Dạng phổ biến nhất, chiếm đa số các trường hợp. Cơ chế sinh bệnh là do tế bào giảm nhạy cảm với insulin (kháng insulin) kết hợp với tình trạng thiếu hụt insulin tương đối. Bệnh tiến triển âm thầm, thường liên quan đến thừa cân, béo phì, lối sống ít vận động và tuổi tác.
• Đái tháo đường thai kỳ: Tình trạng tăng đường huyết lần đầu được phát hiện trong 3 tháng giữa hoặc 3 tháng cuối của thai kỳ và không có bằng chứng mắc tiểu đường từ trước. Tình trạng này sinh ra do các hormone nhau thai tạo ra sự đề kháng insulin, thường có thể tự ổn định sau khi sinh.
• Khái niệm Tiểu đường tuýp 3 (Tiểu đường não): Đây là thuật ngữ được các nhà khoa học sử dụng trong các mô hình nghiên cứu để mô tả tình trạng kháng insulin diễn ra tại não bộ, có mối liên hệ chặt chẽ với rối loạn chuyển hóa glucose thần kinh và bệnh sa sút trí tuệ Alzheimer. Đây chưa phải là một phân loại chẩn đoán chính thức của các hiệp hội y khoa lớn.

2. Nguyên nhân dẫn đến bệnh tiểu đường

Nguyên nhân gây bệnh tiểu đường được phân chia theo yếu tố cơ chế sinh học (khách quan) và thói quen sinh hoạt (chủ quan):

2.1 Yếu tố khách quan (Sinh học & Di truyền)

• Rối loạn tự miễn: Hệ miễn dịch nhận diện nhầm và phá hủy tế bào sản xuất insulin ở tuyến tụy, là nguyên nhân chính gây ra tiểu đường tuýp 1.
• Yếu tố di truyền: Người có bố mẹ, anh chị em ruột hoặc con đẻ mắc tiểu đường có nguy cơ mắc bệnh cao hơn rõ rệt.
• Sự thay đổi nội tiết tố thai kỳ: Hormone do nhau thai tiết ra làm giảm hiệu quả hoạt động của insulin ở phụ nữ mang thai.
• Lão hóa tự nhiên: Sự giảm sút chức năng chuyển hóa và độ nhạy insulin khi tuổi tác gia tăng, đặc biệt từ 45 tuổi trở lên.

2.2 Yếu tố chủ quan (Lối sống & Sinh hoạt)

• Thừa cân, béo phì: Đặc biệt là tình trạng tích tụ mỡ thừa vòng bụng, làm gia tăng sự đề kháng insulin của các tế bào.
• Chế độ ăn uống thiếu lành mạnh: Tiêu thụ quá nhiều đường tự do, tinh bột tinh chế, đồ ăn chế biến sẵn và thiếu chất xơ.
• Lối sống ít vận động: Thiếu hoạt động thể chất làm giảm khả năng tiêu thụ glucose của cơ bắp và làm trầm trọng thêm tình trạng đề kháng insulin.
• Căng thẳng kéo dài và thiếu ngủ: Làm rối loạn cán cân nội tiết tố chuyển hóa.

Chế độ ăn uống thiếu lành mạnh, dư thừa đường và chất béo là một trong những nguyên nhân hàng đầu làm tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường

2.3 Các yếu tố nguy cơ hàng đầu

Người có từ 2 yếu tố trở lên dưới đây cần đặc biệt chú ý kiểm soát đường huyết:

• Người thừa cân hoặc béo phì (BMI ≥ 23 kg/m²).
• Tiền sử gia đình có người thân đời thứ nhất mắc tiểu đường.
• Người bị tăng huyết áp (HA ≥ 140/90 mmHg) hoặc đang điều trị huyết áp.
• Rối loạn mỡ máu (HDL-Cholesterol < 35 mg/dL hoặc Triglyceride > 250 mg/dL).
• Phụ nữ có tiền sử mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc sinh con nặng trên 4 kg.
• Mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) hoặc có biểu hiện gai đen trên da.

3. Dấu hiệu nhận biết tiểu đường

Các triệu chứng tiểu đường phân hóa rõ rệt tùy theo tốc độ phát triển bệnh và từng giai đoạn:

Mức độ nhẹ đến trung bình (Tiền tiểu đường & Tiểu đường Tuýp 2 giai đoạn đầu):

• Diễn tiến rất âm thầm, triệu chứng nhẹ hoặc không xuất hiện dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.
• Cảm giác hay khát nước và uống nước nhiều hơn bình thường.
• Đi tiểu thường xuyên hơn (tiểu nhiều lần trong ngày và tiểu đêm) do thận tăng đào thải đường qua nước tiểu.
• Cơ thể uể oải, hay mệt mỏi, khô miệng và ngứa da nhẹ.

Mức độ nặng / Tiến triển rõ rệt (Tiểu đường Tuýp 1 & Tuýp 2 giai đoạn muộn):

• Ăn nhiều (luôn thèm ăn, mau đói), Uống nhiều (khát nước liên tục), Tiểu nhiều và Sút cân nhanh bất thường.
• Sự thay đổi nồng độ dịch trong cơ thể khiến thấu kính mắt bị sưng, làm nhìn mờ.
• Các vết cắt, trầy xước hoặc vết loét rất chậm lành; hay bị nhiễm trùng nấm nếp gấp da, nấm sinh dục hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn; có cảm giác tê bì, châm chích, đau rát ở bàn tay và bàn chân.
• Dấu hiệu ở Tiểu đường Thai kỳ hầu như không có biểu hiện rầm rộ, đôi khi chỉ cảm thấy hơi khát nước hoặc đi tiểu nhiều hơn, thường phát hiện qua nghiệm pháp dung nạp glucose ở tuần thai 24 – 28.

Cảnh giác với bệnh tiểu đường khi phát hiện các vết cắt, trầy xước hoặc vết loét trên da rất lâu lành hơn bình thường

Triệu chứng rất dễ bị bỏ qua do trùng lặp với nhiều tình trạng sức khỏe khác:

• Suy nhược cơ thể hoặc ốm nghén thai kỳ fễ nhầm với cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, buồn nôn do đường huyết dao động.
• Cảm giác khát nước nhiều dễ bị ngộ nhận là do thời tiết nóng bức hay vận động mất mồ hôi.
• Triệu chứng đi tiểu nhiều lần dễ nhầm với viêm đường tiết niệu đơn thuần hoặc phì đại tuyến tiền liệt.
• Tình trạng sút cân nhanh dù ăn nhiều dễ nhầm lẫn với các rối loạn tuyến giáp hoặc kém hấp thu.

4. Ai nên khám tiểu đường?

Chủ động thăm khám chuyên khoa Nội khi thuộc các nhóm sau:

• Tất cả người trưởng thành từ 45 tuổi trở lên.
• Người ở bất kỳ lứa tuổi nào có chỉ số khối cơ thể BMI ≥ 23 kg/m² kèm theo ít nhất một yếu tố nguy cơ (tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, ít vận động, có người thân mắc tiểu đường).
• Phụ nữ từng bị đái tháo đường thai kỳ (nên tầm soát lại định kỳ ít nhất mỗi 3 năm).
• Người đang có các biểu hiện nghi ngờ như khát nước nhiều, đi tiểu đêm, sút cân không rõ nguyên nhân, vết thương lâu lành.

Để xác định chính xác bệnh lý, bác sĩ chuyên khoa chỉ định các xét nghiệm đường huyết tiêu chuẩn:

• Xét nghiệm đường huyết lúc đói (FPG): Thực hiện sau khi người bệnh nhịn ăn ít nhất 8 giờ. Chẩn đoán mắc tiểu đường khi chỉ số FPG ≥ 126 mg/dL (≥ 7.0 mmol/L).
• Xét nghiệm HbA1c: Đo tỷ lệ hemoglobin gắn đường, phản ánh mức đường huyết trung bình trong 2 – 3 tháng gần nhất mà không cần nhịn ăn. Chỉ số HbA1c ≥ 6.5% xác định mắc tiểu đường.
• Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT): Đo đường huyết trước và 2 giờ sau khi uống 75g glucose chuẩn. Chỉ số sau 2 giờ ≥ 200 mg/dL (≥ 11.1 mmol/L) là ngưỡng chẩn đoán bệnh.
• Xét nghiệm đường huyết ngẫu nhiên: Kiểm tra tại thời điểm bất kỳ. Nếu kết quả ≥ 200 mg/dL (11.1 mmol/L) kết hợp với các triệu chứng lâm sàng điển hình thì được kết luận mắc bệnh.

5. Các phương pháp điều trị tiểu đường 

Tiểu đường là bệnh mạn tính hiện chưa thể chữa khỏi hoàn toàn. Mục tiêu cốt lõi của điều trị là kiểm soát ổn định lượng đường trong máu, giảm triệu chứng và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm trên tim, thận, mắt, thần kinh.

Mức độ Tiền tiểu đường & Tiểu đường nhẹ:

• Phác đồ: Ưu tiên can thiệp lối sống tích cực trong vòng 3 tháng đầu.
• Biện pháp: Điều chỉnh chế độ ăn giảm tinh bột, tăng chất xơ kết hợp tập luyện thể dục tối thiểu 150 phút/tuần. Nếu sau 3 tháng chỉ số đường huyết vẫn không đạt mức an toàn, bác sĩ sẽ chỉ định dùng thuốc hạ đường huyết dạng uống.

Tiểu đường Tuýp 2 tiến triển:

• Phác đồ: Kết hợp duy trì lối sống khoa học với điều trị nội khoa bằng thuốc.
• Sử dụng thuốc: Ban đầu thường sử dụng các nhóm thuốc uống hạ đường huyết (như Biguanide/Metformin, thuốc ức chế SGLT2, DPP-4, Sulfonylureas,…). Lưu ý phải có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa không tự ý mua và sử dụng thuốc.
• Liệu pháp Insulin: Khi bệnh tiến triển hoặc thuốc uống không còn kiểm soát tốt đường huyết, bác sĩ sẽ phối hợp thêm tiêm insulin (insulin nền hoặc insulin hỗn hợp) để duy trì đường huyết mục tiêu.

Tiểu đường Tuýp 1 (Mức độ lệ thuộc Insulin):

• Phác đồ: Bắt buộc điều trị bằng tiêm insulin nhân tạo suốt đời.
• Phương pháp: Phối hợp các loại insulin (tác dụng nhanh, ngắn, trung bình hoặc kéo dài) linh hoạt theo bữa ăn và mức độ hoạt động thể lực.

Tiểu đường Thai kỳ:

Theo dõi đường huyết liên tục nhiều lần trong ngày, thực hiện chế độ dinh dưỡng thai kỳ chuẩn hóa và vận động nhẹ nhàng. Nếu đường huyết vẫn cao, bắt buộc phải tiêm insulin theo chỉ định chuyên khoa để đảm bảo an toàn cho thai nhi.

6. Cách phòng ngừa bệnh tiểu đường tại nhà

Thay đổi lối sống là nền tảng vững chắc nhất để ngăn ngừa tiểu đường tuýp 2 và hỗ trợ kiểm soát bệnh hiệu quả tại nhà:

Nguyên tắc dinh dưỡng hợp lý:

• Tăng cường tiêu thụ rau xanh, trái cây ít ngọt, ngũ cốc nguyên hạt (yến mạch, gạo lứt) và protein nạc.
• Đảm bảo cung cấp đủ lượng chất xơ trong bữa ăn để làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu.
• Thực phẩm cần kiêng/hạn chế chi tiết (Đặc biệt với người tiểu đường nhẹ và tiền tiểu đường):
• Hạn chế cơm trắng, bánh mì trắng, bún, phở, xôi.
• Tránh tuyệt đối nước ngọt có ga, bánh kẹo, chè, mứt, nước ép trái cây đóng hộp.
• Hạn chế mỡ động vật, nội tạng, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh.
• Hạn chế tối đa rượu bia và không hút thuốc lá.

Chế độ vận động và sinh hoạt:

• Duy trì thói quen tập thể dục ít nhất 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần (tối thiểu 150 phút/tuần) với các bộ môn vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội.
• Giảm béo nếu thừa cân để tăng độ nhạy của tế bào với insulin.
• Giữ giấc ngủ từ 7 – 9 giờ mỗi đêm, quản lý căng thẳng tinh thần.

Phòng ngừa tiểu đường tại nhà hiệu quả bằng cách xây dựng chế độ ăn cân bằng, tập thể dục đều đặn và theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ

Tiểu đường cần được theo dõi lâu dài thông qua kiểm tra đường huyết, điều chỉnh chế độ ăn uống, vận động và sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Không nên đợi đến khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt mới kiểm tra, đặc biệt nếu có yếu tố nguy cơ như thừa cân, ít vận động hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ đánh giá nguy cơ, kiểm tra đường huyết và tư vấn hướng quản lý bệnh phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh tiểu đường