Mất ngủ thường xuyên: Nhận biết nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng

Một đêm trằn trọc có thể chỉ là phản ứng nhất thời trước căng thẳng hoặc thay đổi sinh hoạt. Tuy nhiên, nếu tình trạng khó ngủ, ngủ không sâu, thường xuyên tỉnh giấc hoặc thức dậy quá sớm lặp lại nhiều lần, đây có thể là biểu hiện của mất ngủ. Tình trạng kéo dài không chỉ làm gián đoạn giấc ngủ mà còn ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, khả năng tập trung và sinh hoạt vào ban ngày.

1. Mất ngủ là gì?

Mất ngủ là một rối loạn giấc ngủ phổ biến, biểu hiện bằng tình trạng khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu, thường xuyên tỉnh giấc trong đêm hoặc thức dậy quá sớm và khó ngủ lại. Người bị mất ngủ thường cảm thấy mệt mỏi, uể oải sau khi thức dậy và không có cảm giác cơ thể được nghỉ ngơi, phục hồi đầy đủ.

Mất ngủ là tình trạng khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc thức dậy quá sớm, làm ảnh hưởng đến chất lượng nghỉ ngơi

Tình trạng này có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Hơn 1/3 người trưởng thành từng trải qua các triệu chứng mất ngủ tại một thời điểm trong cuộc đời, trong đó khoảng 10% – 15% có tình trạng kéo dài. Nếu trước đây mất ngủ thường được nhắc đến nhiều ở người lớn tuổi, hiện nay tình trạng này cũng ngày càng phổ biến ở người trẻ, liên quan đến áp lực công việc, căng thẳng, thói quen sinh hoạt và sử dụng thiết bị điện tử.

2. Những dạng mất ngủ thường gặp

Dựa trên thời gian kéo dài và diễn tiến của triệu chứng, mất ngủ thường được chia thành hai dạng chính:

• Mất ngủ cấp tính thường xuất hiện trong thời gian ngắn, có thể kéo dài vài ngày đến vài tuần. Tình trạng này thường liên quan đến căng thẳng, biến cố tâm lý, thay đổi môi trường sống hoặc xáo trộn lịch sinh hoạt.
• Mất ngủ mạn tính là tình trạng khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc thức dậy quá sớm xảy ra thường xuyên và kéo dài. Theo tiêu chuẩn lâm sàng hiện nay, mất ngủ mạn tính thường được xác định khi triệu chứng xuất hiện ít nhất 3 đêm mỗi tuần, kéo dài từ 3 tháng trở lên và gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hoặc hoạt động ban ngày.

Mất ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng cuộc sống. Vì vậy, người bệnh nên được thăm khám nếu tình trạng mất diễn ra thường xuyên hoặc kéo dài, đặc biệt khi đã ảnh hưởng đến khả năng học tập, làm việc và sinh hoạt hằng ngày.

3. Nguyên nhân dẫn đến mất ngủ

Mất ngủ có thể xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau, từ thói quen sinh hoạt, tâm lý đến các bệnh lý và rối loạn giấc ngủ. Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

• Căng thẳng, áp lực tâm lý từ công việc, học tập, tài chính hoặc các vấn đề trong cuộc sống có thể khiến người bệnh khó thư giãn và khó đi vào giấc ngủ.
• Thói quen ngủ không lành mạnh như ngủ không đúng giờ, ngủ trưa quá lâu, sử dụng điện thoại hoặc máy tính trước khi ngủ, ăn quá no hoặc ăn sát giờ đi ngủ.
• Môi trường ngủ không phù hợp như phòng quá sáng, nhiều tiếng ồn, nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh.
• Sử dụng caffeine, rượu bia và thuốc lá, đặc biệt vào buổi chiều hoặc tối, có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ. Một số loại thuốc cũng có thể gây mất ngủ như tác dụng phụ.
• Bệnh lý gây đau hoặc khó chịu như viêm khớp, gout, trào ngược dạ dày – thực quản, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp, dị ứng hoặc cường giáp.
• Thay đổi nội tiết tố trong chu kỳ kinh nguyệt, thai kỳ, sau sinh hoặc giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.
• Các rối loạn giấc ngủ khác như hội chứng ngưng thở khi ngủ hoặc hội chứng chân không yên có thể khiến người bệnh thường xuyên tỉnh giấc và khó duy trì giấc ngủ.
• Rối loạn sức khỏe tâm thần như rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn căng thẳng sau sang chấn.

Việc xác định đúng nguyên nhân mất ngủ có ý nghĩa quan trọng trong điều trị. Nếu mất ngủ kéo dài hoặc tái diễn thường xuyên, người bệnh nên được thăm khám để đánh giá các yếu tố liên quan và có hướng điều trị phù hợp.

Sử dụng caffeine, đặc biệt vào buổi chiều hoặc tối, có thể gây khó ngủ và làm giấc ngủ bị gián đoạn

4. Dấu hiệu nhận biết bệnh mất ngủ

Mất ngủ có thể biểu hiện qua những thay đổi về giấc ngủ vào ban đêm và ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh hoạt vào ban ngày. Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

• Khó đi vào giấc ngủ thường xuyên trằn trọc, mất nhiều thời gian mới có thể ngủ được.
• Ngủ không sâu, dễ tỉnh giấc thường xuyên thức giấc giữa đêm và khó ngủ lại sau đó.
• Thức dậy quá sớm tỉnh giấc trước thời điểm mong muốn và không thể ngủ tiếp dù vẫn còn cảm giác buồn ngủ.
• Không cảm thấy được nghỉ ngơi sau khi ngủ thức dậy với trạng thái mệt mỏi, uể oải, thiếu năng lượng, đôi khi kèm đau đầu.
• Buồn ngủ và giảm tỉnh táo vào ban ngày dễ ngủ gật, giảm khả năng tập trung, chú ý và ghi nhớ, ảnh hưởng đến công việc hoặc học tập.
• Thay đổi cảm xúc dễ cáu gắt, bực bội, lo lắng hoặc căng thẳng do tình trạng mất ngủ kéo dài.

Thường xuyên khó đi vào giấc ngủ, trằn trọc lâu hoặc mất nhiều thời gian mới có thể ngủ được là những biểu hiện thường gặp của mất ngủ

5. Khi nào nên đến khám bác sĩ?

Người bệnh nên chủ động thăm khám khi tình trạng mất ngủ xảy ra thường xuyên, kéo dài, không cải thiện dù đã điều chỉnh thói quen sinh hoạt hoặc bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe, tâm trạng và khả năng tập trung vào ban ngày. Đặc biệt, mất ngủ từ 3 đêm mỗi tuần trở lên và kéo dài ít nhất 3 tháng có thể được xem xét theo tiêu chí mất ngủ mạn tính và cần được đánh giá nguyên nhân.

Người bệnh có thể đăng ký khám tại chuyên khoa của Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ đánh giá tình trạng giấc ngủ, tìm nguyên nhân liên quan và tư vấn hướng kiểm tra, điều trị phù hợp.

Nếu kéo dài, mất ngủ không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất và tinh thần:

• Suy giảm khả năng tập trung và ghi nhớ khiến người bệnh khó tập trung, giảm hiệu suất học tập và làm việc.
• Ảnh hưởng sức khỏe tim mạch và chuyển hóa tình trạng thiếu ngủ kéo dài có liên quan đến nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch, rối loạn đường huyết và tăng cân.
• Ảnh hưởng sức khỏe tâm thần người bệnh dễ cáu gắt, căng thẳng, lo âu và có nguy cơ gặp các vấn đề như trầm cảm.
• Suy giảm khả năng đáp ứng miễn dịch thiếu ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của hệ miễn dịch.
• Tăng nguy cơ tai nạn, chấn thương buồn ngủ và giảm tỉnh táo vào ban ngày có thể làm chậm phản xạ, đặc biệt khi lái xe hoặc vận hành máy móc.

Mất ngủ kéo dài có thể khiến người bệnh dễ cáu gắt, căng thẳng, lo âu và làm tăng nguy cơ gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần như trầm cảm

6. Mất ngủ có chữa được không?

Mất ngủ có thể được cải thiện khi xác định đúng nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc kết hợp nhiều phương pháp sau:

• Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) được xem là một trong những phương pháp điều trị ưu tiên đối với mất ngủ mạn tính. Phương pháp này giúp người bệnh điều chỉnh suy nghĩ và hành vi liên quan đến giấc ngủ, kết hợp các kỹ thuật như kiểm soát kích thích, hạn chế thời gian nằm trên giường và thư giãn.
• Điều trị bằng thuốc có thể được cân nhắc trong một số trường hợp, tùy nguyên nhân, mức độ mất ngủ và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Thuốc cần được sử dụng theo đúng chỉ định và thời gian bác sĩ hướng dẫn nhằm hạn chế tác dụng phụ và nguy cơ phụ thuộc thuốc.
• Các phương pháp hỗ trợ không dùng thuốc như thư giãn, thiền, yoga, bài tập hít thở hoặc một số liệu pháp bổ trợ có thể giúp giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng giấc ngủ ở một số người. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ không thay thế điều trị khi người bệnh có bệnh lý đi kèm.
• Đo đa ký giấc ngủ có thể được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ người bệnh mắc các rối loạn giấc ngủ khác như ngưng thở khi ngủ hoặc các bất thường về hô hấp, vận động trong khi ngủ. Phương pháp này ghi nhận nhiều chỉ số sinh lý trong suốt quá trình ngủ, giúp hỗ trợ chẩn đoán.

Bên cạnh điều trị theo chỉ định, người bệnh nên duy trì những thói quen tốt để hỗ trợ cải thiện giấc ngủ:

• Duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, kể cả cuối tuần.
• Hạn chế sử dụng điện thoại, máy tính, tivi và các thiết bị điện tử trước khi đi ngủ.
• Tránh ăn quá no hoặc ăn sát giờ ngủ; hạn chế cà phê, trà chứa caffeine, rượu bia và thuốc lá, đặc biệt vào buổi chiều tối.
• Duy trì hoạt động thể chất đều đặn, nhưng tránh tập luyện cường độ cao ngay trước giờ ngủ.
• Giữ phòng ngủ tối, yên tĩnh, thoáng mát và có nhiệt độ phù hợp.
• Chỉ nên lên giường khi cảm thấy buồn ngủ, tránh nằm quá lâu trên giường khi không thể ngủ.

Mất ngủ có thể bắt nguồn từ thói quen sinh hoạt, áp lực tâm lý, sử dụng chất kích thích, thuốc hoặc các bệnh lý đi kèm. Vì vậy, việc chỉ cố gắng ngủ nhiều hơn chưa chắc giải quyết được vấn đề, đặc biệt khi tình trạng kéo dài hoặc thường xuyên tái diễn. Xác định nguyên nhân và đánh giá mức độ ảnh hưởng sẽ giúp lựa chọn hướng điều trị phù hợp, đồng thời hạn chế tình trạng rối loạn giấc ngủ kéo dài.

Nếu tình trạng khó ngủ, thức giấc nhiều lần hoặc ngủ không đảm bảo chất lượng kéo dài, người bệnh có thể đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ đánh giá nguyên nhân và tư vấn hướng kiểm tra, điều trị phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về mất ngủ