Rối loạn giấc ngủ: Những dạng bệnh thường gặp và cách nhận biết

Không phải mọi vấn đề về giấc ngủ đều biểu hiện giống nhau. Có người khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên tỉnh giữa đêm; trong khi một số trường hợp lại buồn ngủ quá mức vào ban ngày hoặc có những hành vi bất thường khi đang ngủ. Rối loạn giấc ngủ bao gồm nhiều bệnh lý với đặc điểm và nguyên nhân khác nhau. Nhận biết từng dạng thường gặp giúp người bệnh hiểu rõ tình trạng của mình và chủ động thăm khám khi cần.

1. Rối loạn giấc ngủ là gì?

Rối loạn giấc ngủ không phải là một bệnh lý đơn lẻ mà là một nhóm bệnh với nhiều biểu hiện và nguyên nhân khác nhau. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến thời lượng ngủ, khả năng duy trì giấc ngủ, chất lượng giấc ngủ hoặc sự đồng bộ giữa chu kỳ ngủ – thức với đồng hồ sinh học của cơ thể.

Một người có thể bị rối loạn giấc ngủ khi thường xuyên khó ngủ dù có đủ thời gian nghỉ ngơi, liên tục thức giấc trong đêm, thức dậy quá sớm, buồn ngủ quá mức vào ban ngày hoặc có các biểu hiện bất thường trong lúc ngủ. Không ít trường hợp người bệnh không nhận ra mình đang gặp vấn đề, đặc biệt với các rối loạn xảy ra trong khi ngủ như ngưng thở hoặc vận động chân tay theo chu kỳ.

Rối loạn giấc ngủ là nhóm tình trạng ảnh hưởng đến thời lượng, chất lượng hoặc nhịp điệu giấc ngủ, khiến người bệnh khó ngủ, ngủ không đủ hoặc buồn ngủ quá mức vào ban ngày

Điều đáng lưu ý là không phải cứ ngủ không ngon một vài đêm đều được xem là mắc rối loạn. Các vấn đề tạm thời có thể xuất hiện sau một giai đoạn căng thẳng, thay đổi lịch sinh hoạt, đi xa hoặc môi trường ngủ không phù hợp. Rối loạn giấc ngủ cần được xem xét khi tình trạng kéo dài, tái diễn hoặc gây ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và hoạt động ban ngày.

2. Những dạng rối loạn giấc ngủ thường gặp

2.1. Mất ngủ (Insomnia)

Mất ngủ là một trong những rối loạn giấc ngủ phổ biến nhất. Người bệnh có thể khó bắt đầu ngủ, thường xuyên tỉnh giấc giữa đêm, thức dậy quá sớm hoặc ngủ nhưng không cảm thấy được nghỉ ngơi đầy đủ.

Mất ngủ không chỉ được đánh giá dựa trên số giờ ngủ. Một người có thể dành đủ thời gian trên giường nhưng vẫn mắc mất ngủ nếu thường xuyên không thể ngủ hoặc chất lượng giấc ngủ không đáp ứng nhu cầu và gây ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày. Mất ngủ mạn tính thường được xác định khi khó ngủ xảy ra ít nhất 3 đêm mỗi tuần, kéo dài trên 3 tháng và không được giải thích đầy đủ bởi một vấn đề sức khỏe khác.

Mất ngủ là tình trạng khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên thức giấc hoặc tỉnh dậy quá sớm và khó ngủ lại, làm ảnh hưởng đến chất lượng nghỉ ngơi

2.2. Rối loạn hô hấp liên quan đến giấc ngủ

Nhóm này bao gồm ngưng thở khi ngủ, trong đó phổ biến nhất là ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. Người bệnh có thể ngừng thở hoặc thở nông nhiều lần trong khi ngủ do đường thở bị thu hẹp hoặc tắc nghẽn. Các dấu hiệu thường gặp gồm ngáy to, những khoảng ngừng thở khi ngủ, thở hổn hển hoặc có cảm giác nghẹt thở khi thức giấc. Ban ngày, người bệnh có thể buồn ngủ, mệt mỏi, khó tập trung hoặc đau đầu.

Quan trọng bản thân người bệnh đôi khi không nhận biết được những lần ngừng thở trong đêm. Người thân ngủ cùng có thể là người đầu tiên nhận thấy tình trạng này.

2.3. Rối loạn nhịp thức – ngủ

Rối loạn nhịp thức – ngủ xảy ra khi đồng hồ sinh học bên trong cơ thể không đồng bộ với lịch ngủ – thức mong muốn hoặc yêu cầu của cuộc sống.Người bệnh có thể không buồn ngủ vào thời điểm cần đi ngủ nhưng lại rất buồn ngủ vào ban ngày. Tình trạng này thường gặp ở người làm việc ca đêm, làm việc theo ca thay đổi hoặc thường xuyên di chuyển qua nhiều múi giờ.

Một số trường hợp liên quan đến lệch múi giờ có thể tự cải thiện sau khi cơ thể thích nghi, trong khi rối loạn do lịch làm việc kéo dài cần được đánh giá và điều chỉnh phù hợp.

2.4. Chứng ngủ rũ (Narcolepsy)

Chứng ngủ rũ là một rối loạn thần kinh mạn tính gây buồn ngủ quá mức vào ban ngày. Người bệnh có thể xuất hiện những cơn buồn ngủ mạnh và khó kiểm soát, thậm chí ngủ gật đột ngột trong lúc đang làm việc, học tập hoặc thực hiện các hoạt động thường ngày.

Một số người còn gặp mất trương lực cơ đột ngột (cataplexy), thường được kích hoạt bởi cảm xúc mạnh như cười, sợ hãi, tức giận hoặc phấn khích. Chứng ngủ rũ cũng có thể đi kèm liệt khi ngủ hoặc ảo giác xảy ra lúc bắt đầu ngủ hoặc thức giấc.

Chứng ngủ rũ là rối loạn thần kinh gây buồn ngủ quá mức vào ban ngày và có thể xuất hiện những cơn buồn ngủ không kiểm soát trong lúc đang sinh hoạt

2.5. Hội chứng chân không yên (RLS)

Hội chứng chân không yên gây ra cảm giác khó chịu hoặc bứt rứt ở chân, đôi khi được mô tả như kiến bò, châm chích hoặc căng tức. Cảm giác này thường xuất hiện hoặc trở nên rõ rệt hơn vào buổi tối, khi người bệnh nghỉ ngơi và giảm bớt khi cử động chân.

Do cảm giác khó chịu khiến người bệnh liên tục phải thay đổi tư thế hoặc cử động chân, RLS có thể gây khó khăn khi bắt đầu ngủ và làm giảm chất lượng giấc ngủ.

2.6. Rối loạn hành vi và trải nghiệm bất thường khi ngủ (Parasomnia)

Parasomnia là nhóm các hiện tượng bất thường xảy ra trong khi ngủ hoặc trong quá trình chuyển tiếp giữa ngủ và thức. Người bệnh có thể không nhận thức đầy đủ hoặc không nhớ rõ sự việc sau khi tỉnh dậy.

Một số biểu hiện thường gặp gồm:

• Mộng du: Đi lại hoặc thực hiện những hành động phức tạp trong khi vẫn đang ngủ.
• Nói mơ: Phát ra lời nói hoặc âm thanh khi ngủ.
• Hoảng sợ khi ngủ: Đột ngột ngồi dậy hoặc thức giấc với biểu hiện sợ hãi, hoảng loạn.
• Rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM: Thực hiện các động tác hoặc hành vi mạnh tương ứng với nội dung giấc mơ.

Nếu hành vi khi ngủ gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người ngủ cùng, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân.

2.7. Rối loạn vận động liên quan đến giấc ngủ

Nhóm này bao gồm những cử động lặp đi lặp lại, không chủ ý xảy ra trong lúc ngủ. Một ví dụ là rối loạn vận động chân tay theo chu kỳ (Periodic Limb Movement Disorder – PLMD).

Các cử động có thể lặp lại nhiều lần trong đêm và làm giấc ngủ bị gián đoạn. Người bệnh đôi khi không nhận biết được những chuyển động này mà chỉ cảm thấy ngủ không sâu, mệt mỏi hoặc thiếu tỉnh táo vào sáng hôm sau.

2.8. Rối loạn tăng buồn ngủ

Rối loạn tăng buồn ngủ gây ra buồn ngủ quá mức vào ban ngày, ngay cả khi người bệnh đã ngủ đủ thời gian hoặc ngủ nhiều vào ban đêm. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tập trung, học tập, làm việc và sinh hoạt. Đặc biệt, nếu buồn ngủ xảy ra khi lái xe hoặc vận hành máy móc, nguy cơ tai nạn có thể tăng lên đáng kể.

Rối loạn tăng buồn ngủ khiến người bệnh thường xuyên buồn ngủ hoặc khó duy trì trạng thái tỉnh táo vào ban ngày dù đã có thời gian ngủ tương đối đầy đủ

2.9. Bóng đè (Liệt khi ngủ)

Bóng đè hay liệt khi ngủ xảy ra khi người bệnh đã tỉnh táo về mặt ý thức nhưng tạm thời không thể cử động hoặc nói chuyện. Hiện tượng này thường xảy ra trong thời điểm chuyển tiếp giữa ngủ và thức. Một số người có thể trải nghiệm cảm giác có người ở trong phòng, bị đè nặng hoặc xuất hiện ảo giác trong lúc bị liệt khi ngủ. Cơn thường kéo dài từ vài giây đến vài phút và tự kết thúc.

Bóng đè đơn lẻ không nhất thiết đồng nghĩa với một bệnh lý nghiêm trọng. Tuy nhiên, nếu xảy ra thường xuyên hoặc đi kèm buồn ngủ ban ngày quá mức, người bệnh nên được đánh giá để loại trừ các rối loạn khác.

2.10. Các rối loạn giấc ngủ khác

Ngoài các tình trạng trên, người bệnh còn có thể gặp nghiến răng khi ngủ (Bruxism), đái dầm liên quan đến giấc ngủ hoặc các rối loạn thứ phát do bệnh lý nền. Những trường hợp này cần được đánh giá dựa trên triệu chứng cụ thể, tiền sử bệnh và các yếu tố liên quan để xác định nguyên nhân trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.

3. Rối loạn giấc ngủ là do đâu?

Rối loạn giấc ngủ hiếm khi chỉ xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Trong nhiều trường hợp, tâm lý, bệnh lý nền, thuốc đang sử dụng, môi trường và thói quen sinh hoạt có thể cùng tác động đến giấc ngủ.

• Căng thẳng kéo dài, lo âu và trầm cảm là những yếu tố thường gặp có thể làm thay đổi chất lượng giấc ngủ. Đặc biệt, việc liên tục lo lắng về khả năng ngủ được hoặc thường xuyên kiểm tra đồng hồ khi nằm trên giường có thể khiến tình trạng mất ngủ trở nên dai dẳng hơn.
• Nhiều bệnh lý có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, chẳng hạn bệnh tim mạch, bệnh hô hấp, đau mạn tính, rối loạn nội tiết hoặc các bệnh lý thần kinh.
• Một số bệnh lại có mối liên quan đặc biệt với từng dạng rối loạn giấc ngủ. Ví dụ, béo phì và một số đặc điểm giải phẫu đường hô hấp trên có thể làm tăng nguy cơ ngưng thở khi ngủ; trong khi một số vấn đề liên quan đến hệ thần kinh có thể liên quan đến chứng ngủ rũ.
• Thức khuya, giờ ngủ không cố định, sử dụng thiết bị điện tử gần giờ đi ngủ, uống nhiều caffeine, rượu bia, hút thuốc hoặc ít vận động đều có thể làm giấc ngủ bị ảnh hưởng. Làm việc theo ca và thường xuyên thay đổi múi giờ cũng có thể làm rối loạn đồng hồ sinh học.
• Một số thuốc điều trị bệnh lý khác có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ. Vì vậy, khi gặp tình trạng mất ngủ, buồn ngủ quá mức hoặc thay đổi bất thường về giấc ngủ, người bệnh nên thông báo đầy đủ các loại thuốc đang sử dụng cho bác sĩ thay vì tự ý ngừng thuốc.

Rối loạn giấc ngủ có thể liên quan đến căng thẳng, thói quen sinh hoạt, thuốc hoặc các bệnh lý đi kèm; một số trường hợp cần được thăm khám để loại trừ nguyên nhân sức khỏe tiềm ẩn

Một số nhóm cần đặc biệt lưu ý sức khỏe giấc ngủ gồm:

• Người lớn tuổi
• Người thường xuyên căng thẳng hoặc chịu áp lực công việc kéo dài
• Người làm việc ca đêm hoặc lịch làm việc thay đổi liên tục
• Người thường xuyên di chuyển qua nhiều múi giờ
• Người thừa cân, béo phì
• Người mắc bệnh lý mạn tính
• Người có tiền sử rối loạn tâm lý hoặc thần kinh

4. Ảnh hưởng và cách điều trị rối loạn giấc ngủ

Giấc ngủ chất lượng giúp cơ thể phục hồi, đồng thời hỗ trợ khả năng tập trung, học tập và ghi nhớ. Khi giấc ngủ bị gián đoạn kéo dài, những chức năng này có thể bị ảnh hưởng rõ rệt.

• Người ngủ không đủ hoặc ngủ không chất lượng thường xuyên có thể cảm thấy mệt mỏi, thiếu năng lượng và giảm khả năng phục hồi sau các hoạt động hằng ngày. Một số dạng rối loạn kéo dài còn liên quan đến nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch và chuyển hóa. Chẳng hạn, mất ngủ mạn tính có liên quan đến tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh mạch vành và đái tháo đường.
• Thiếu ngủ có thể khiến người bệnh khó tập trung, phản ứng chậm hơn, giảm khả năng ghi nhớ và ảnh hưởng đến hiệu suất học tập, làm việc.
• Người thường xuyên ngủ không ngon có thể dễ cáu gắt, khó kiểm soát cảm xúc và giảm chất lượng cuộc sống. Nếu đã có lo âu hoặc trầm cảm từ trước, tình trạng rối loạn có thể khiến các vấn đề này trở nên khó kiểm soát hơn.
• Buồn ngủ quá mức vào ban ngày đặc biệt đáng lưu ý khi người bệnh phải lái xe, làm việc trên cao hoặc vận hành máy móc. Đây là một trong những lý do quan trọng khiến các rối loạn gây buồn ngủ ban ngày cần được phát hiện và điều trị.

5. Chẩn đoán rối loạn giấc ngủ như thế nào?

Không phải mọi trường hợp rối loạn giấc ngủ đều cần thực hiện cùng một loại xét nghiệm. Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc khai thác thói quen ngủ, thời điểm xuất hiện triệu chứng, bệnh lý đang mắc, thuốc đang sử dụng và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày.

• Người bệnh có thể được hướng dẫn ghi nhật ký giấc ngủ để theo dõi giờ đi ngủ, thời gian thức giấc, số lần tỉnh giấc và tình trạng buồn ngủ trong ngày.
• Trong những trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định đánh giá giấc ngủ hoặc đo đa ký giấc ngủ (polysomnography). Xét nghiệm này có thể ghi nhận hoạt động não, nhịp tim, hô hấp, nồng độ oxy, cử động cơ và một số thông số khác trong khi ngủ, từ đó hỗ trợ chẩn đoán ngưng thở khi ngủ, rối loạn vận động liên quan đến giấc ngủ và một số rối loạn gây buồn ngủ ban ngày.
• Một số trường hợp cũng cần xét nghiệm máu, chẳng hạn kiểm tra chức năng tuyến giáp hoặc tìm nguyên nhân bệnh lý khác có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.

6. Điều trị rối loạn giấc ngủ

Không có một phương pháp điều trị chung cho tất cả các dạng rối loạn giấc ngủ. Hướng điều trị cần dựa trên nguyên nhân và loại rối loạn cụ thể, đồng thời xem xét tình trạng sức khỏe của từng người.

Liệu pháp nhận thức hành vi

Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) là một trong những phương pháp quan trọng trong điều trị mất ngủ kéo dài. Liệu pháp giúp người bệnh thay đổi những suy nghĩ, hành vi và thói quen đang duy trì tình trạng mất ngủ. CBT-I thường được triển khai trong khoảng 6–8 tuần và có thể bao gồm liệu pháp nhận thức, thư giãn, giáo dục giấc ngủ, kiểm soát kích thích và điều chỉnh thời gian nằm trên giường.

Điều trị bằng thuốc

Một số trường hợp có thể cần sử dụng thuốc để kiểm soát triệu chứng. Tuy nhiên, việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào dạng rối loạn, nguyên nhân và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Không nên tự mua thuốc ngủ hoặc tự kết hợp thuốc với rượu bia vì có thể gây tác dụng phụ và làm tình trạng buồn ngủ trở nên nghiêm trọng hơn.

Thiết bị hỗ trợ hô hấp

Đối với ngưng thở khi ngủ, bác sĩ có thể chỉ định máy thở áp lực dương liên tục (CPAP) hoặc các thiết bị hỗ trợ hô hấp khác nhằm giúp duy trì đường thở trong khi ngủ. Tùy từng trường hợp, điều trị cũng có thể bao gồm thay đổi lối sống, thiết bị chuyên dụng hoặc can thiệp khác.

Điều chỉnh nhịp sinh học

Với rối loạn nhịp thức – ngủ, bác sĩ có thể hướng dẫn điều chỉnh giờ ngủ – thức, xây dựng lịch sinh hoạt ổn định hoặc sử dụng liệu pháp ánh sáng trong những trường hợp phù hợp.

Điều trị nguyên nhân nền

Nếu rối loạn giấc ngủ xuất phát từ bệnh lý khác, việc kiểm soát bệnh nền đóng vai trò quan trọng. Ví dụ, người bị rối loạn do đau mạn tính, rối loạn nội tiết, bệnh hô hấp hoặc vấn đề tâm lý cần được đánh giá và điều trị nguyên nhân liên quan.

7. Cách cải thiện và phòng ngừa rối loạn giấc ngủ

Bên cạnh điều trị chuyên môn, duy trì thói quen ngủ lành mạnh có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng giấc ngủ và hạn chế tái diễn một số vấn đề về giấc ngủ, bao gồm:

• Duy trì giờ ngủ và giờ thức tương đối cố định, kể cả vào cuối tuần.
• Hạn chế caffeine, nicotine và rượu bia, đặc biệt vào thời gian gần giờ đi ngủ.
• Hạn chế sử dụng điện thoại, máy tính và các thiết bị phát ánh sáng mạnh trước khi ngủ.
• Duy trì vận động thể chất thường xuyên nhưng tránh tập luyện quá sát giờ đi ngủ nếu khiến cơ thể khó thư giãn.
• Giữ phòng ngủ yên tĩnh, tối, thoáng và có nhiệt độ dễ chịu.
• Hạn chế ngủ trưa quá dài hoặc quá muộn nếu việc này khiến khó ngủ vào ban đêm.
• Quản lý căng thẳng bằng các phương pháp phù hợp như thư giãn, hít thở hoặc thiền.
• Có thể sử dụng nhật ký giấc ngủ để theo dõi thời gian ngủ, chất lượng giấc ngủ và các yếu tố có thể làm triệu chứng thay đổi.

Nếu tình trạng khó ngủ, ngáy to, ngưng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày hoặc hành vi bất thường khi ngủ kéo dài, tái diễn hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, người bệnh nên đi khám tại các chuyên khoa của các bệnh viện uy tín như bệnh viện STO Phương Đông thay vì chỉ tự điều chỉnh thói quen tại nhà.

Rối loạn giấc ngủ có thể xuất hiện dưới nhiều dạng, từ mất ngủ, ngưng thở khi ngủ đến các rối loạn liên quan nhịp thức – ngủ hoặc hành vi trong lúc ngủ. Mỗi bệnh lý có đặc điểm riêng và cần được đánh giá dựa trên triệu chứng, thói quen sinh hoạt cũng như tình trạng sức khỏe của từng người. Nếu bất thường về giấc ngủ kéo dài, tái diễn hoặc gây ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày, người bệnh nên thăm khám để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về rối loạn giấc ngủ