Phục hồi chức năng sau tai biến như thế nào để cải thiện vận động?

Tai biến mạch máu não có thể gây tổn thương các vùng não kiểm soát vận động, ngôn ngữ, cảm giác và nhận thức. Tùy vị trí, mức độ tổn thương, người bệnh có thể bị liệt nửa người, co cứng cơ, mất thăng bằng, khó diễn đạt, rối loạn nuốt hoặc suy giảm trí nhớ. Những di chứng này không chỉ hạn chế khả năng vận động mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến việc ăn uống, vệ sinh cá nhân và sinh hoạt độc lập. Vì thế, phục hồi chức năng sau tai biến cần được triển khai theo từng giai đoạn, kết hợp nhiều phương pháp chuyên biệt nhằm cải thiện các chức năng bị ảnh hưởng và hạn chế biến chứng do bất động kéo dài.

1. Biến chứng sau tai biến 

Tai biến mạch máu não xảy ra khi dòng máu nuôi một vùng của não đột ngột bị chặn lại, do mạch bị tắc hoặc bị vỡ. Tế bào não thiếu oxy và dưỡng chất, và những gì chúng từng điều khiển cũng chao đảo theo. Hậu quả có thể hiện ra ở nhiều nơi trong cơ thể bao gồm:

• Người bệnh có thể liệt nửa người, méo miệng, yếu tay chân, tê bì, co cứng cơ và khó giữ thăng bằng.
• Họ nói ngọng, nói chậm, khó tìm từ để diễn đạt, đôi khi không hiểu được lời người khác nói.
• Cơ vùng mặt và họng yếu đi khiến việc nhai, nuốt trở nên khó, dễ sặc thức ăn vào đường thở, và người bệnh cũng hay bị táo bón.
• Trí nhớ giảm, dễ lú lẫn, khó tập trung, phán đoán không gian và thời gian kém đi. Một số người giảm thị lực hoặc sụp mi mắt.
• Người bệnh không kiểm soát được việc đại tiểu tiện, có khi tiểu không tự chủ, có khi bí tiểu.
• Tính tình thay đổi, dễ mặc cảm, lo âu, hay cáu, và có nguy cơ cao rơi vào trầm cảm.
• Da ở những chỗ xương nhô dễ loét, đường tiểu và phổi dễ nhiễm trùng, cơ teo và khớp co cứng.

Tai biến mạch máu não có thể để lại nhiều di chứng nặng nề như liệt nửa người, méo miệng và rối loạn ngôn ngữ, ảnh hưởng lớn đến khả năng tự chăm sóc bản thân của người bệnh

2. Phục hồi chứng năng sau tai biến

Phục hồi chức năng là một chương trình trị liệu phối hợp nhiều phương pháp và được may đo theo từng người. Mục tiêu là giúp người bệnh học lại điều đã mất, giữ gìn điều còn lại và từng bước lấy lại quyền tự chủ với cuộc sống của mình.

Thời điểm vàng để thực hiện:

Tập luyện càng sớm càng tốt, ngay khi sinh hiệu đã ổn định, thường sau 24 đến 48 giờ hoặc 3 đến 4 ngày kể từ lúc đột quỵ. Nhiều gia đình sợ bệnh tái phát nên để người thân nằm yên bốn, năm tháng. Đó là một quan niệm sai, vì nó khiến người bệnh bỏ lỡ khoảng thời gian cơ thể sẵn lòng hồi phục nhất nhất là:

• 3 Tháng đầu: Thần kinh và vận động hồi phục nhanh nhất.
• 3 Đến 6 tháng sau đó: Tiến triển vẫn còn nhưng chậm lại.
• Sau 6 đến 12 tháng: Quá trình phục hồi dần ổn định, nhưng nếu kiên trì tập, người bệnh vẫn có thể cải thiện thêm đến 12-18 tháng.

Những nguyên tắc cốt lõi:

• Bài tập phải theo đúng mẫu vận động bình thường. Bên lành không được làm thay phần việc của bên liệt.
• Chỉnh trương lực cơ trước vì cơ cần trở lại gần mức bình thường rồi mới nên tập các động tác phức tạp.
• Kỹ thuật tập bám theo sinh hoạt trước đây của người bệnh, dùng dụng cụ và bài tập gần với đời sống thường ngày.
• Điều trị toàn diện bao gồm y học hiện đại phối hợp với y học cổ truyền như điện châm, xoa bóp bấm huyệt, laser nội mạch, oxy cao áp. Bệnh nền cũng được kiểm soát và dinh dưỡng được chăm sóc song song.

Phục hồi chức năng đạt hiệu quả tối ưu khi các bài tập được thiết kế cá nhân hóa, bám sát vào thói quen và hoạt động sinh hoạt thường ngày trước đây của bệnh nhân

3. Lộ trình phục hồi chức năng sau tai biến

Lộ trình được chia thành nhiều giai đoạn, và nhiều chuyên khoa cùng góp sức, gồm vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu, trị liệu tâm lý và điều trị nội khoa, để các cơ quan bị tổn thương được chăm sóc đồng bộ.

Khả năng vận động

Việc tập đi theo thứ tự dễ trước khó sau. Đầu tiên người bệnh được đặt nằm đúng tư thế trên giường để tránh co cứng cơ. Sau đó là tập nghiêng người, ngồi giữ thăng bằng, rồi đứng và phản xạ tư thế. Các bài giữ tầm vận động khớp, tăng sức cơ, kích thích điện thần kinh cơ (NMES) hoặc robot hỗ trợ sẽ giúp đánh thức những nhóm cơ đang yếu.

Kiên trì tập luyện phục hồi vận động từ sớm giúp bệnh nhân cải thiện trương lực cơ, tái lập phản xạ cử động và từng bước khôi phục khả năng di chuyển độc lập

Khả năng di chuyển

Khi đã đứng vững, người bệnh tập đi bộ tối thiểu 15 phút mỗi ngày. Nẹp mắt cá chân (AFO) cố định cổ chân, khung tập đi, gậy chống hay xe lăn giúp họ đi an toàn hơn, ít bị ngã và độc lập hơn.

Liệu pháp tâm lý

Tâm lý quyết định phần lớn việc người bệnh có hợp tác tập luyện hay không và hồi phục nhanh đến đâu. Gia đình và nhân viên y tế nên trò chuyện, lắng nghe và động viên thường xuyên, để người bệnh bớt mặc cảm, bớt lo âu. Khi họ chấp nhận được những di chứng trên cơ thể mình, họ sẽ dễ thích nghi với nhịp sống mới. Nếu cảm xúc thay đổi rõ rệt hoặc có dấu hiệu trầm cảm, bác sĩ chuyên khoa sẽ đánh giá và tư vấn sâu hơn. Gia đình và người thân cũng cần giữ cho người bệnh một mạng lưới nâng đỡ, để họ không thấy mình đơn độc.

Chăm sóc và hỗ trợ tâm lý tích cực là yếu tố then chốt giúp người bệnh vượt qua rào cản tự ti, giải tỏa lo âu và duy trì động lực trong suốt quá trình điều trị phục hồi

Điều trị dựa vào nhận thức

Kỹ thuật viên hướng dẫn các bài tập gợi nhớ, tăng khả năng tập trung, phán đoán không gian và giải quyết vấn đề. Những trò chơi tư duy như đố chữ, xếp hình, cờ vua, cờ tướng cũng được đưa vào để não tái cấu trúc các kết nối thần kinh.

Phương pháp giao tiếp

Liệu pháp ngôn ngữ đi theo trình tự dễ trước khó sau. Người bệnh bắt đầu bằng bài tập cơ mặt, vận động môi và lưỡi, đếm số, đọc bảng chữ cái. Khi tiến bộ, họ tập phát âm từ đơn, cụm từ rồi câu hoàn chỉnh, để dần lấy lại khả năng nghe, nói, hiểu và viết.

Dùng thuốc

Thuốc bảo vệ tế bào thần kinh và giúp phòng tái phát, nhưng phải theo chỉ định của bác sĩ:

• Thuốc điều trị bệnh nền cần dùng đều thuốc hạ huyết áp, kiểm soát đường huyết và mỡ máu.
• Thuốc phòng đột quỵ gồm thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu.
• Thuốc bổ trợ thần kinh và giãn cơ gồm các thuốc dưỡng não, cải thiện tuần hoàn não như Cerebrolysin, Citicoline, Gliatilin, kết hợp vitamin B1, B6, B12 liều cao. Khi cần, bác sĩ có thể kê thuốc chống trầm cảm hoặc giảm co cứng cơ.
• Y học cổ truyền gồm các bài thuốc cổ phương sắc đóng túi giúp điều hòa khí huyết và nâng cao thể trạng.

4. Ai được thực hiện phục hồi chức năng sau tai biến?

Bất kỳ ai từng bị tai biến mạch máu não, dù nhẹ hay nặng, đều nên tập phục hồi chức năng ngay khi tình trạng cấp tính đã ổn. Việc tập cần được bác sĩ chuyên khoa chỉ định, đánh giá và theo dõi cùng kỹ thuật viên phục hồi chức năng, để người bệnh không bị thêm tổn thương mới.

Con đường này dài và cần nhiều người cùng đi, gồm bác sĩ, kỹ thuật viên, người bệnh và gia đình. Điều hướng tới không nằm riêng ở sức cơ hay bước chân mà là mong người bệnh nói lại được, nuốt an toàn, tự lo cho mình và sống độc lập trong sinh hoạt hằng ngày. Thời điểm bắt đầu, cường độ và phương pháp đều phải tùy theo mức tổn thương não, di chứng và khả năng đáp ứng của mỗi người.

Nếu người thân của bạn đang gặp khó khăn sau tai biến, gia đình có thể đưa họ đến Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ chuyên khoa đánh giá chức năng, xây dựng kế hoạch phục hồi phù hợp và theo dõi tiến triển trong quá trình tập luyện.

Những câu hỏi thường gặp về phục hồi chức năng sau tai biến