Triệu chứng viêm màng não mô cầu ở giai đoạn đầu có thể dễ nhầm lẫn với cảm cúm hoặc các bệnh nhiễm trùng thông thường, khiến người bệnh chủ quan và chậm trễ trong việc thăm khám. Tuy nhiên, bệnh có thể diễn tiến nhanh, gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết và đe dọa tính mạng. Vì vậy, cần chú ý đến những biểu hiện bất thường, đặc biệt khi triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn trong thời gian ngắn.
1. Triệu chứng đặc trưng của bệnh viêm màng não mô cầu
Biểu hiện của bệnh thay đổi tùy theo lứa tuổi và giai đoạn nhiễm trùng, với hai giai đoạn lâm sàng cần lưu tâm:
1.1 Giai đoạn sớm (những giờ đầu)
Ở thời điểm khởi phát, bệnh thường chưa bộc lộ các dấu hiệu kinh điển mà biểu hiện qua các xáo trộn sinh lý tinh vi:
- Nhiều trẻ kêu đau nhức ở hai chân hoặc ê ẩm cơ bắp trước khi xuất hiện biểu hiện thần kinh.
- Bàn tay, bàn chân lạnh buốt dù cơ thể đang sốt, sắc da xanh xao, nhợt nhạt hoặc nổi vân tím do co thắt mạch ngoại vi trong giai đoạn sớm của nhiễm trùng huyết.
- Cơn sốt đi kèm với tình trạng nhức đầu âm ỉ, nôn trớ hoặc mệt mỏi.
- Trẻ bứt rứt, quấy khóc bất thường, lừ đừ, phản xạ chậm chạp hoặc ngủ nhiều khó đánh thức.
1.2 Giai đoạn toàn phát ở người lớn và trẻ lớn
Sau khoảng 13 – 22 giờ từ lúc vi khuẩn xâm nhập sâu, các triệu chứng màng não thực sự mới bộc lộ rõ rệt:
- Sốt cao liên tục, đau đầu dữ dội không đáp ứng thuốc giảm đau thông thường, cứng gáy (khó hoặc không thể cúi gập cằm chạm ngực).
- Mắt chói, khó chịu khi nhìn vào nguồn sáng mạnh, buồn nôn, nôn vọt, ăn uống kém hoặc có thể kèm tiêu chảy.
- Lú lẫn, nói nhảm, kích động, lơ mơ, ngủ gà hoặc mất thăng bằng khi đi lại.
- Xuất hiện các chấm hoặc mảng màu đỏ thẫm, tím đen có hình dạng góc cạnh (hình sao) trên da, đặc biệt ở hai chân, không mờ đi khi dùng đáy cốc ấn vào.
Triệu chứng điển hình của bệnh là sự xuất hiện của các ban xuất huyết hình sao màu đỏ thẫm hoặc tím đen có hình dạng góc cạnh lan nhanh trên da
1.3 Dấu hiệu đặc thù ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi
Trẻ nhỏ chưa biết nói thường không có triệu chứng cứng cổ rõ rệt như người lớn, thay vào đó cha mẹ cần nhận diện qua các bất thường sau:
- Đỉnh đầu của trẻ căng cứng và phồng lên ngay cả khi trẻ đang nằm yên, không khóc.
- Trẻ từ chối ti mẹ, không chịu nuốt sữa hoặc nôn trớ toàn bộ thức ăn.
- Trẻ quấy khóc không dứt, tiếng khóc rên rỉ, cáu gắt nhiều hơn khi được bế ẵm.
- Toàn thân mềm nhũn, li bì, co giật hoặc phản xạ rất yếu ớt với môi trường xung quanh.
2. Viêm màng não mô cầu dễ nhầm lẫn với bệnh gì?
Do vi khuẩn Neisseria meningitidis khởi phát triệu chứng toàn thân mơ hồ, bệnh rất dễ bị chẩn đoán nhầm với nhiều bệnh lý nhiễm trùng khác:
- Cảm cúm và sốt siêu vi đường hô hấp: Sốt nhẹ, mệt mỏi, đau đầu và ớn lạnh ở giai đoạn đầu giống hệt hội chứng cúm mùa, khiến người nhà chủ quan cho dùng thuốc hạ sốt tại nhà.
- Sốt xuất huyết Dengue: Các chấm xuất huyết li ti trong nhiễm khuẩn huyết não mô cầu dễ bị nhầm với ban xuất huyết do Dengue. Tuy nhiên, ban do não mô cầu tiến triển cực nhanh, có xu hướng bầm tím hoại tử và đi kèm sốc nhiễm trùng chỉ sau vài giờ.
- Viêm màng não mủ do vi khuẩn khác (Phế cầu, Hib): Đều có hội chứng màng não rầm rộ, cần phân tích dịch não tủy và cấy vi sinh để xác định đích danh chủng vi khuẩn.
- Nhiễm liên cầu khuẩn lợn (Streptococcus suis): Bệnh nhân cũng có sốt cao, đau đầu và ban hoại tử trên da, đòi hỏi phải khai thác yếu tố dịch tễ (tiếp xúc lợn ốm, ăn tiết canh) để phân biệt.
- Viêm mao mạch dị ứng (Ban xuất huyết Henoch – Schönlein): Cũng gây ban xuất huyết ở hai chân và đau cơ khớp, nhưng ít khi kèm sốt cao kịch phát hoặc dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân nặng nề.
Ở giai đoạn khởi phát, bệnh rất dễ bị nhầm lẫn với cảm cúm thông thường hoặc sốt siêu vi đường hô hấp do có biểu hiện sốt, ho và mệt mỏi
3. Khi nào nên đến bác sĩ?
Bệnh do não mô cầu có thể cướp đi sinh mạng người bệnh chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi khởi phát, hoặc để lại các di chứng vĩnh viễn như điếc (khoảng 4,2%), cắt cụt chi do hoại tử (2,3%) hay động kinh co giật (2,3%). Nguyên tắc vàng là tuyệt đối không chờ đến khi xuất hiện ban xuất huyết hoặc triệu chứng cứng cổ đầy đủ mới đi khám, vì đây thường là dấu hiệu muộn của tình trạng tổn thương vi mạch nặng.
Cần đưa người bệnh đến ngay khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu phát hiện một trong các dấu hiệu báo động đỏ sau:
- Sốt cao kèm rét run, tay chân lạnh ngắt dù thân nhiệt đang rất nóng, da xanh tái.
- Đau đầu dữ dội đi kèm nôn ói liên tục, không thể cúi đầu.
- Xuất hiện bất kỳ nốt chấm màu đỏ, tím nào trên da không biến mất khi căng da hoặc ấn cốc thủy tinh.
- Trẻ li bì, lơ mơ, khó đánh thức; người lớn lú lẫn, cáu gắt hoặc co giật.
- Trẻ nhũ nhi có thóp phồng bất thường, cơ thể mềm nhũn, bỏ bú hoàn toàn.
Bạn nên đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế ngay lập tức khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao liên tục, cổ cứng hoặc xuất hiện ban xuất huyết trên da
4. Thời điểm thích hợp tiêm vacxin viêm não mô cầu
Tiêm chủng là giải pháp phòng vệ chủ động, đạt hiệu quả bảo vệ lên đến khoảng 90% trước các nhóm huyết thanh gây bệnh. Vì các nhóm vi khuẩn không tạo miễn dịch bảo vệ chéo, việc phối hợp các mũi tiêm theo từng độ tuổi là vô cùng quan trọng:
- Trẻ từ 2 tháng tuổi đến người lớn 50 tuổi: Có thể tiêm vắc xin Bexsero (Ý) để phòng ngừa chuyên biệt nhóm huyết thanh B.
- Trẻ từ 6 tuần hoặc 2 tháng tuổi trở lên và người trưởng thành: Tiêm các loại vắc xin cộng hợp tứ giá như MenQuadfi (Mỹ) hoặc Nimenrix (Bỉ) để tạo kháng thể bảo vệ trước 4 nhóm huyết thanh nguy hiểm A, C, Y, W-135.
- Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên đến 45 tuổi: Có thể lựa chọn vắc xin VA-Mengoc BC (Cuba) để phòng ngừa hai nhóm B và C.
Viêm màng não mô cầu có thể khởi phát với những triệu chứng không đặc hiệu nhưng nhanh chóng chuyển nặng. Khi xuất hiện các dấu hiệu như sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng cổ, lú lẫn hoặc ban đỏ tím không mất màu khi ấn, người bệnh cần được cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng xuất hiện đầy đủ. Chủ động nhận biết dấu hiệu cảnh báo và tiêm vắc xin phù hợp giúp giảm nguy cơ mắc bệnh. Bệnh viện STO Phương Đông hỗ trợ thăm khám, đánh giá sức khỏe và tư vấn biện pháp phòng ngừa phù hợp.
Những câu hỏi thường gặp về triệu chứng viêm màng não mô cầu
Thao tác thử nghiệm bằng cốc thủy tinh (Glass Test) để nhận diện ban xuất huyết được thực hiện như thế nào?
Áp nhẹ thành một chiếc cốc thủy tinh trong suốt trực tiếp lên vùng da có nốt ban đỏ tím. Nếu nốt ban mờ đi hoặc biến mất dưới lực ép thì thường là ban phát ban do siêu vi lành tính; ngược lại, nếu nốt ban vẫn giữ nguyên màu đỏ thẫm/tím đậm thì đây là dấu hiệu xuất huyết dưới da cảnh báo tổn thương vi mạch cấp tính cần cấp cứu ngay.
Vì sao người bệnh não mô cầu lại có hiện tượng tay chân lạnh ngắt trong khi người vẫn sốt rất cao?
Nội độc tố do vi khuẩn giải phóng vào hệ tuần hoàn kích hoạt phản ứng co thắt các mạch máu ngoại biên để ưu tiên dồn máu về nuôi dưỡng các cơ quan trọng yếu như tim và não. Hiện tượng tưới máu đầu chi suy giảm khiến các ngón tay, chân trở nên lạnh buốt, tái xanh dù thân nhiệt trung tâm đang sốt cao.
Triệu chứng cứng cổ trong viêm màng não mô cầu có giống tình trạng đau mỏi vai gáy do tư thế ngủ không?
Hoàn toàn khác biệt. Cứng gáy do viêm màng não xuất phát từ phản xạ co cứng cơ bảo vệ khi các rễ thần kinh tủy sống bị viêm mủ kích thích, khiến bệnh nhân hoàn toàn không thể gập cằm sát vào ngực hoặc gập cổ làm người bệnh co chân lên (dấu hiệu Brudzinski), đồng thời luôn đi kèm tình trạng sốt cao và đau nhức đầu dữ dội.
Sau khi tiếp xúc với người bệnh, triệu chứng nhiễm khuẩn huyết thường xuất hiện sau bao lâu?
Thời gian ủ bệnh trung bình khoảng 3 đến 4 ngày, nhưng có thể dao động từ 1 đến 10 ngày. Trong một số trường hợp nhiễm khuẩn huyết thể tối cấp, triệu chứng có thể bùng phát dữ dội chỉ sau thời gian rất ngắn kể từ khi vi khuẩn xâm nhập vào tuần hoàn.
Người bệnh đã từng tiêm vắc xin phòng não mô cầu nếu bị sốt, đau đầu có nguy cơ mắc bệnh nữa không?
Vẫn có thể xảy ra nếu người bệnh chỉ mới tiêm vắc xin phòng một nhóm huyết thanh đơn lẻ (ví dụ chỉ tiêm nhóm BC nhưng lại phơi nhiễm với nhóm A, Y hoặc W-135). Do đó, bất kỳ ai có triệu chứng sốt cao kèm dấu hiệu thần kinh hoặc xuất huyết dưới da đều cần được bác sĩ đánh giá khẩn cấp bất kể tiền sử tiêm chủng.
