Lệch khớp cắn: 4 phương pháp điều trị và cách lựa chọn phù hợp

Lệch khớp cắn xảy ra khi răng hàm trên và hàm dưới không tương quan đúng ở tư thế khép miệng, khiến việc cắn xé thức ăn hoặc vệ sinh răng miệng có thể gặp khó khăn. Tình trạng này biểu hiện dưới nhiều dạng như hô, móm, cắn sâu, cắn hở hoặc cắn chéo, với nguyên nhân liên quan đến vị trí răng và cấu trúc xương hàm. Tùy mức độ sai lệch, bác sĩ có thể cân nhắc các giải pháp điều chỉnh khác nhau nhằm cải thiện chức năng ăn nhai và sự cân đối của hàm răng.

1. Lệch khớp cắn là gì?

Lệch khớp cắn (hay sai lệch khớp cắn) là tình trạng sai lệch tương quan trung tâm giữa hàm trên và hàm dưới, hoặc các răng trên cùng một cung hàm mọc xô lệch, chen chúc, không thẳng hàng. Tình trạng này khiến hai hàm không thể cắn khít hoàn toàn ở tư thế lồng cầu tối đa, làm giảm hiệu suất nhai và mất cân đối cấu trúc tầng mặt dưới.

Tình trạng sai lệch khớp cắn có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, tuy nhiên nguy cơ ghi nhận cao hơn ở các nhóm đối tượng sau:

• Trẻ duy trì hành vi mút ngón tay, ngậm ti giả sau 3 tuổi hoặc có tật đẩy lưỡi vào răng cửa.
• Cá nhân có tiền sử gia đình (cha mẹ, ông bà) bị bất thường về kích thước xương hàm hoặc răng mọc lệch lạc.
• Trẻ sinh ra mắc dị tật sứt môi, hở hàm ếch hoặc các hội chứng bẩm sinh khiến xương hàm dưới nhỏ hay răng phát triển bất thường.
• Cá nhân bị nhổ răng sữa quá sớm, mất răng vĩnh viễn không phục hình kịp thời, hoặc từng chịu chấn thương vùng răng hàm mặt làm xô lệch xương hàm và răng.
• Người thường xuyên siết chặt hoặc nghiến răng khi ngủ gây mòn men răng và thay đổi vị trí khớp cắn.

Lệch khớp cắn là tình trạng hai hàm răng bị mất cân đối, không khít nhau khi khép miệng, làm ảnh hưởng đến thẩm mỹ và chức năng ăn nhai

2. Các dạng lệch khớp cắn

Sai lệch khớp cắn trong nha khoa lâm sàng được phân loại dựa trên tương quan xương hàm và sự sắp xếp của các răng. Việc nhận biết chính xác từng dạng lệch giúp bác sĩ xây dựng phác đồ điều trị tối ưu.

Dưới đây là các dạng lệch khớp cắn thường gặp cùng biểu hiện và dấu hiệu nhận biết đặc trưng:

• Khớp cắn xuôi (Khớp cắn hô / vẩu) là tình trạng xương hàm trên hoặc nhóm răng cửa hàm trên phát triển nhô ra phía trước quá mức so với xương hàm dưới. Dấu hiệu thường gặp là răng cửa hàm trên chìa ra ngoài, người bệnh thường khó hoặc không thể ngậm kín miệng ở trạng thái nghỉ, khi nhìn nghiêng thấy phần mặt dưới bị nhô rõ rệt, một số trường hợp nghiêm trọng răng cửa trên có thể đâm tổn thương nướu hàm dưới.
• Khớp cắn ngược (Răng móm) xảy ra khi xương hàm dưới phát triển quá mức nhô ra trước, hoặc xương hàm trên kém phát triển kém thụt vào trong. Đặc điểm nhận biết là răng cửa hàm dưới nằm bên ngoài trùm lên răng cửa hàm trên khi cắn chặt; khi nhìn nghiêng, phần môi dưới và cằm chìa ra hẳn tạo cấu trúc khuôn mặt hình lưỡi cày, cử động cắn xé thức ăn rất khó khăn.
• Khớp cắn sâu là tình trạng sai lệch mặt phẳng cắn đứng làm hàm dưới bị “lọt thỏm” và khuất sâu bên trong cung hàm trên do xương hàm trên quá to/dài hoặc răng hàm dưới mọc cụp. Khi khép miệng, răng cửa hàm trên che lấp gần như toàn bộ (hoặc hoàn toàn) răng cửa hàm dưới; người bệnh thường kèm theo nụ cười hở lợi, tầng mặt dưới ngắn và rìa răng dưới dễ cắn vào nướu trong hàm trên.
• Khớp cắn hở là dạng sai lệch nghiêm trọng khi nhóm răng cửa (cắn hở trước) hoặc nhóm răng hàm (cắn hở sau) không thể tiếp xúc với nhau khi khép hàm ở trạng thái nghỉ. Khi bị sẽ xuất hiện khoảng hở rõ rệt giữa hai hàm giúp quan sát thấy lưỡi bên trong; người bệnh gặp trở ngại lớn khi cắn xé thức ăn, dễ phát âm ngọng và ngạt thở khi ngủ.
• Khớp cắn chéo là tình trạng các răng trên cung hàm mọc xô lệch, thò thụt không theo trật tự đối xứng, phá vỡ sự cân bằng giữa hai hàm. Khi bị sẽ không thể hiện rõ khi nhìn nghiêng nhưng lộ rất rõ khi cười; các nhóm răng hàm trên và hàm dưới đan xen bất thường (răng ngoài răng trong) làm khuôn mặt có nguy cơ bị lệch.
• Khớp cắn đối đầu (Cắn đỉnh) là thể nhẹ của khớp cắn ngược, khi hai hàm khép lại thì rìa cắn của nhóm răng cửa hàm trên tiếp xúc trực tiếp đỉnh-đỉnh với rìa cắn răng cửa hàm dưới. Khi bị hai nhóm răng cửa chạm đỉnh vào nhau, lực nhai tập trung lớn ở rìa cắn gây mòn mép răng và khó khăn khi nghiền thức ăn.

3. Vì sao bị lệch khớp cắn?

Tình trạng bất thường về tương quan khớp cắn bắt nguồn từ sự kết hợp của nhiều nhóm nguyên nhân phức tạp. Sự sai lệch này có thể do các yếu tố tác động dưới đây:

• Yếu tố di truyền (chiếm khoảng 70%) vì truyền quy định trực tiếp chiều dài, kích thước và tốc độ phát triển của xương hàm mặt, khiến các thế hệ trong gia đình thường có dạng khớp cắn tương tự nhau.
• Xương hàm quá nhỏ so với tổng kích thước các răng dẫn đến răng mọc chen chúc, đè lên nhau; ngược lại hàm quá rộng so với răng sẽ gây ra tình trạng răng thưa.
• Các hành vi mút ngón tay, ngậm ti giả kéo dài sau 3 tuổi, tật đẩy lưỡi hoặc thở bằng miệng vô tình tạo lực co kéo thường xuyên đẩy các răng mọc chệch khỏi vị trí chuẩn.
• Nhổ răng sữa quá sớm khiến các răng lân cận đổ xô về khoảng trống, làm mất khoảng mọc của răng vĩnh viễn; tương tự, mất răng vĩnh viễn ở người lớn mà không tiêu xương/trồng lại sẽ gây tiêu xương và xô lệch toàn hàm.
• Các va đập mạnh làm gãy xương hàm hoặc sự xuất hiện của khối u ở khoang miệng làm xê dịch vị trí tự nhiên của xương và răng.
• Dị tật hở hàm ếch, sứt môi, hoặc hậu quả từ việc bọc răng sứ, trám răng, chỉnh nha sai kỹ thuật tại cơ sở không uy tín.

Yếu tố di truyền từ cha mẹ là một trong những nguyên nhân chính quyết định cấu trúc xương hàm và sự phát triển lệch lạc của răng

4. Mức độ ảnh hưởng của lệch khớp cắn

Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, lệch khớp cắn không chỉ ảnh hưởng đến diện mạo bên ngoài mà còn kéo theo nhiều biến chứng y khoa phức tạp. Các biến chứng sức khỏe nghiêm trọng do lệch khớp cắn bao gồm:

• Suy giảm chức năng ăn nhai và co thắt cơ hàm: Sự sai lệch mặt phẳng cắn làm giảm lực xé và nghiền nát thức ăn, buộc hệ thống cơ hàm phải co bóp quá mức, lâu ngày dẫn đến mỏi cơ và đau thắt vùng hàm.
• Rối loạn khớp thái dương hàm (TMJ): Tải trọng lực nhai phân bố không đều gây tổn thương đĩa khớp, dẫn đến hiện tượng đau nhức vùng thái dương, kêu “lục cục” khi há miệng hoặc đau lan lên đầu và cổ.
• Tăng rủi ro mắc bệnh lý răng miệng: Răng mọc khấp khểnh, chéo nhau tạo ra các “điểm mù” khó làm sạch bằng bần chải, dẫn đến tích tụ mảng bám, gây sâu răng, viêm nướu, viêm nha chu và hỏng men răng.
• Dễ tổn thương mô răng và chết tủy: Các răng bị chìa (hô) hoặc cắn lệch rất dễ gãy vỡ khi va chạm giao thông/thể thao; đồng thời lực cắn lệch tâm gây mòn men răng nhanh chóng, lộ ngà và dẫn đến viêm tử/chết tủy răng.
• Rối loạn phát âm: Bất thường về khoảng mở giữa hai hàm và vị trí đặt lưỡi khiến âm thanh phát ra không tròn tiếng, gây nói ngọng hoặc khó phát âm một số âm tiết.
• Tác động tiêu cực đến thẩm mỹ và tâm lý: Tình trạng biến dạng tầng mặt dưới (hô, móm, lệch mặt) khiến người bệnh tự ti khi giao tiếp, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống và công việc.

5. Các phương pháp điều trị lệch khớp cắn phù hợp

Hiện nay, nha khoa hiện đại cung cấp nhiều giải pháp can thiệp nhằm khôi phục khớp cắn chuẩn, cải thiện thẩm mỹ và bảo vệ chức năng ăn nhai.

Tùy thuộc vào nguyên nhân sai lệch (do răng, do xương hàm hay kết hợp cả hai), bác sĩ sẽ chỉ định một trong 4 phương pháp điều trị sau:

5.1 Niềng răng (Chỉnh nha)

Niềng răng là phương pháp dùng hệ thống khí cụ chuyên dụng (mắc cài kim loại, mắc cài sứ, niềng mặt lưỡi hoặc khay niềng trong suốt Invisalign) tạo lực kéo sinh học nhẹ nhàng, di chuyển răng dần về vị trí chuẩn trên cung hàm.

Được dùng hiệu quả cho các trường hợp lệch khớp cắn do răng hoặc lệch khớp cắn nhẹ-trung bình do xương; đặc biệt tối ưu ở lứa tuổi trẻ em và thiếu niên khi xương hàm đang phát triển. Sau khi hoàn tất quá trình niềng, người bệnh cần tuân thủ đeo hàm duy trì (cố định hoặc tháo lắp) liên tục theo chỉ định bác sĩ để ổn định cấu trúc xương ổ răng mới.

Niềng răng là giải pháp tối ưu giúp nắn chỉnh răng và xương hàm về đúng vị trí chuẩn, mang lại khớp cắn hài hòa và nụ cười tự tin

5.2 Phẫu thuật chỉnh hàm

Đây là phương pháp bác sĩ phẫu thuật thực hiện cắt, đẩy lùi hoặc kéo tiến phần xương hàm bị sai lệch, sau đó cố định lại bằng nẹp vít y tế chuyên dụng để tái tạo tương quan chuẩn giữa hai hàm.

Phẫu thuật được dành riêng cho các trường hợp lệch khớp cắn mức độ nặng do cấu trúc xương hàm (hô/móm nặng do xương) mà phương pháp niềng răng đơn thuần không thể khắc phục được. Trong nhiều trường hợp phức tạp, bác sĩ sẽ chỉ định phối hợp niềng răng trước và sau phẫu thuật để đạt kết quả toàn diện nhất cả về thẩm mỹ lẫn khớp cắn.

5.3 Bọc răng sứ thẩm mỹ

Bọc răng sứ thẩm mỹ là tiến hành mài nhẹ một phần cùi răng thật theo tỷ lệ an toàn, sau đó gắn mão răng sứ có hình thể và màu sắc hài hòa lên trên nhằm tái tạo lại đường mọc và bề mặt cắn của răng. Phương pháp này phù hợp với trường hợp lệch khớp cắn nhẹ do răng, răng mọc xô lệch nhỏ hoặc răng cửa bị hình thể bất thường mà bệnh nhân mong muốn cải thiện thẩm mỹ nhanh chóng. Lưu ý nên thực hiện tại các nha khoa uy tín để tránh mài xâm phạm khoảng sinh học hoặc tổn thương tủy răng.

5.4 Nhổ răng

Nhổ răng là nhổ bỏ một hoặc một vài răng (thường là răng cối nhỏ hoặc răng mọc thừa/chen chúc) nhằm tạo khoảng trống trên cung hàm.  Cách này được thực hiện như một thủ thuật hỗ trợ trong phác đồ niềng răng khi cung hàm bị thiếu khoảng trầm trọng, giúp dàn đều các răng còn lại về vị trí mong muốn.

6. Cách hạn chế tình trạng lệch khớp cắn

Mặc dù di truyền là yếu tố không thể thay đổi, bạn hoàn toàn có thể chủ động ngăn ngừa và giảm thiểu nguy cơ tiến triển nặng của sai lệch khớp cắn bằng các biện pháp y khoa dự phòng. Các thói quen và biện pháp dự phòng được bác sĩ khuyến cáo gồm có:

• Ngăn chặn và loại bỏ triệt để thói quen mút ngón tay, đẩy lưỡi, cắn móng tay hoặc dùng ti giả khi trẻ đạt từ 2 đến 3 tuổi trở lên.
• Theo dõi lịch mọc răng, thực hiện nhổ răng sữa đúng thời điểm khi răng đã lung lay; trường hợp trẻ bị mất răng sữa sớm, cần đến nha sĩ làm khí cụ giữ khoảng để tránh răng vĩnh viễn mọc xô lệch.
• Khám răng định kỳ 2 lần/năm (6 tháng/lần) để bác sĩ tầm soát tương quan hai hàm, phát hiện sớm các dấu hiệu lệch lạc và điều trị triệt để các bệnh lý sâu răng, viêm nướu.
• Đối với người lớn bị mất răng hoặc răng thưa rộng, cần nhanh chóng trồng lại răng (cấy ghép Implant, cầu răng sứ) hoặc niềng răng để tránh các răng xung quanh xô lệch lấp vào khoảng trống.

Thói quen khám răng định kỳ giúp phát hiện sớm các bất thường về răng miệng và can thiệp kịp thời nhằm hạn chế nguy cơ lệch khớp cắn

Lệch khớp cắn có thể được điều chỉnh bằng chỉnh nha hoặc phối hợp phương pháp điều trị khác nếu bất thường liên quan đến cấu trúc xương hàm. Việc lựa chọn giải pháp cần dựa trên kết quả thăm khám, mức độ sai lệch và mục tiêu điều trị của từng người. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ chuyên khoa kiểm tra tương quan hai hàm, xác định tình trạng khớp cắn và tư vấn phương án điều chỉnh phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về lệch khớp cắn