Sởi ở trẻ em diễn tiến thế nào? Dấu hiệu phụ huynh cần theo dõi sát

Sởi ở trẻ em có thể bắt đầu bằng những triệu chứng khá giống một đợt nhiễm trùng hô hấp thông thường như sốt, ho, chảy nước mũi và mắt đỏ. Sau đó, ban sởi xuất hiện và lan dần trên cơ thể, giúp phân biệt bệnh rõ hơn. Điều đáng lưu ý là trẻ có thể mệt nhiều hoặc xuất hiện biến chứng nếu bệnh diễn tiến nặng, đặc biệt khi trẻ còn nhỏ hoặc có sức khỏe nền không tốt.

1. Bệnh sởi ở trẻ em là gì?

Bệnh sởi ở trẻ em (dân gian còn gọi là ban đỏ) là bệnh lý truyền nhiễm cấp tính lây qua đường hô hấp. Bệnh do virus sởi gây ra, đặc trưng bởi các biểu hiện lâm sàng gồm sốt, viêm long đường hô hấp, viêm kết mạc mắt và phát ban đỏ toàn thân.

Về mức độ ảnh hưởng, bệnh sởi có tốc độ lây lan rất nhanh trong cộng đồng và rất dễ bùng phát thành dịch lớn. Điểm nguy hiểm của bệnh sởi nằm ở khả năng gây ra tình trạng mất trí nhớ miễn dịch, làm suy giảm từ 20% đến 70% lượng kháng thể phòng bệnh mà cơ thể trẻ đã tích lũy trước đó. 

Tình trạng này khiến hệ miễn dịch của trẻ bị suy yếu kéo dài, dễ bị bội nhiễm vi khuẩn và đối mặt với các biến chứng nghiêm trọng như viêm phổi, viêm não, viêm tai giữa, viêm thanh quản hay tiêu chảy nặng. Trong đó, viêm phổi được ghi nhận là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ mắc bệnh sởi.

Bệnh sởi ở trẻ em là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi-rút gây ra, lây lan rất nhanh qua đường hô hấp và dễ bùng phát thành dịch

2. Đối tượng dễ mắc bệnh sởi

Sởi là bệnh truyền nhiễm do vi-rút gây ra với tốc độ lây lan rất nhanh. Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, tuy nhiên các nhóm đối tượng dưới đây có nguy cơ nhiễm bệnh và gặp biến chứng cao nhất:

• Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi: Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ mắc bệnh cao nhất do hệ miễn dịch và trí nhớ miễn dịch chưa hoàn thiện. Đặc biệt, những trẻ dưới 12 tháng tuổi chưa đến lịch tiêm vắc-xin rất dễ bị vi-rút tấn công.
• Trẻ chưa tiêm vắc-xin hoặc chưa tiêm đủ liều: Tỷ lệ lây nhiễm ở những cá thể chưa có miễn dịch khi tiếp xúc với nguồn bệnh có thể lên tới 90–100%. Vi-rút sởi có hệ số lây truyền rất cao (R0 từ 12 đến 18), nghĩa là một trẻ mắc bệnh có thể truyền vi-rút cho 12–18 trẻ chưa có miễn dịch ở xung quanh.
• Trẻ có sức đề kháng kém hoặc có bệnh lý nền: Trẻ bị suy giảm miễn dịch, suy dinh dưỡng, hoặc đang mắc các bệnh lý mạn tính là những đối tượng dễ chuyển nặng và gặp biến chứng nguy hiểm khi nhiễm sởi.

3. Nguyên nhân dẫn đến bệnh sởi ở trẻ em

Bệnh sởi lây lan nhanh chóng qua đường hô hấp và có khả năng bùng phát thành dịch rất cao. Việc hiểu rõ tác nhân và phương thức lây nhiễm sẽ giúp phụ huynh chủ động hơn trong việc bảo vệ trẻ:

Tác nhân gây bệnh:

• Do vi-rút sởi (Morbillivirus, thuộc họ Paramyxoviridae) gây ra.
• Vi-rút xâm nhập qua niêm mạc mắt, mũi, miệng, nhân lên tại hệ thống hạch bạch huyết, sau đó theo dòng máu đi khắp cơ thể.

Con đường lây truyền:

• Lây trực tiếp: Qua giọt bắn hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc thở bắn ra không khí.
• Lây gián tiếp: Trẻ chạm vào các bề mặt, đồ chơi, vật dụng có dính dịch tiết chứa vi-rút, sau đó đưa tay lên mắt, mũi, miệng.

Đặc tính lây lan mạnh mẽ:

• Vi-rút sởi có thể tồn tại lơ lửng trong không khí và giữ khả năng lây nhiễm trên bề mặt môi trường lên đến 2 giờ.
• Trẻ mắc bệnh có thể lây cho người khác từ 4 ngày trước khi phát ban đến 4 ngày sau khi ban lặn, khiến bệnh dễ phát tán ngay cả khi chưa có biểu hiện rõ ràng.

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh sởi ở trẻ là do vi-rút sởi (Polynosa morbillorum) xâm nhập và tấn công vào hệ hô hấp

4. Dấu hiệu sởi phụ huynh cần lưu ý

Bệnh sởi thể điển hình ở trẻ em thường diễn tiến qua 4 giai đoạn rõ rệt:

• Giai đoạn ủ bệnh (7–21 ngày): Virus nhân lên trong cơ thể nhưng chưa gây ra triệu chứng bất thường rõ rệt.
• Giai đoạn khởi phát / Viêm long (2–4 ngày): Trẻ bắt đầu sốt (từ sốt nhẹ đến sốt cao > 39°C), ho khan kéo dài, chảy nước mũi, viêm kết mạc (đỏ mắt, chảy nước mắt, sưng mí), mệt mỏi và biếng ăn. Đặc biệt, ở giai đoạn này niêm mạc miệng của trẻ xuất hiện hạt Koplik (các nốt nhỏ màu trắng như hạt vừng nổi trên nền niêm mạc đỏ), tồn tại khoảng 12–14 giờ.
• Giai đoạn toàn phát / Phát ban (4–6 ngày): Các nốt ban đỏ dạng sát sẩn bắt đầu nổi từ phía sau tai, gáy, trán, rồi lan dần xuống cổ, ngực, lưng, tay, bụng, đùi và chân. Ban mọc dính liền thành từng đám. Điểm đặc trưng là khi ban mọc đến chân thì thân nhiệt của trẻ sẽ giảm dần và hết sốt.
• Giai đoạn hồi phục / Ban bay: Ban nhạt màu dần theo đúng thứ tự lúc mọc, để lại các vệt thâm sẫm màu (vằn hổ) và có thể lột da nhẹ. (Lưu ý: Nếu ban đã lặn mà trẻ vẫn còn sốt cao, cần cảnh giác bệnh đã biến chứng).

Phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu trẻ có các biểu hiện: sốt cao liên tục ≥ 39°C–40°C không hạ, khó thở hoặc thở nhanh gấp, lừ đừ, lơ mơ, co giật, bỏ ăn bỏ uống, hoặc đã phát ban toàn thân nhưng vẫn không hạ sốt.

Dấu hiệu đặc trưng của bệnh sởi là các nốt ban đỏ dạng sát sẩn bắt đầu xuất hiện từ sau tai, gáy, trán rồi lan dần xuống cổ, ngực, bụng và toàn thân

5. Phương pháp điều trị bệnh sởi phổ biến 

Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu tiêu diệt virus sởi. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào hỗ trợ giảm triệu chứng, nâng cao thể trạng và ngăn ngừa biến chứng:

• Cho trẻ uống thuốc hạ sốt (như Paracetamol) đúng liều lượng chỉ định của bác sĩ khi sốt từ 38,5°C trở lên.
• Việc bổ sung Vitamin A đầy đủ theo khuyến cáo của WHO giúp bảo vệ niêm mạc mắt, ngăn ngừa biến chứng loét giác mạc, mù lòa và giảm đáng kể tỷ lệ tử vong do sởi.
• Cho trẻ ăn thức ăn mềm, nấu chín kỹ, dễ tiêu hóa và chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Trẻ còn bú mẹ cần tiếp tục cho bú bình thường. Bổ sung đầy đủ nước, nước ép hoa quả tươi và không bắt trẻ kiêng khem quá mức. 
• Cách ly trẻ bệnh để tránh lây nhiễm cho các trẻ khác. 
• Vệ sinh thân thể nhẹ nhàng cho trẻ hàng ngày bằng nước ấm, giữ phòng ở sạch sẽ, thoáng mát (không kiêng tắm kiêng gió sai cách). 
• Nhỏ mắt và nhỏ mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý 0,9% khoảng 3 lần mỗi ngày.

6. Cách phòng ngừa bệnh sởi ở trẻ

Chủ động áp dụng các biện pháp phòng ngừa là chìa khóa quan trọng nhất giúp bảo vệ trẻ khỏi vi-rút sởi, tránh nguy cơ bùng phát thành dịch và hạn chế tối đa các biến chứng nguy hiểm. Phụ huynh nên thực hiện đầy đủ các phương pháp sau:

• Chủ động tiêm vắc-xin giúp mang lại hiệu quả bảo vệ lên tới 98%. Trẻ cần được tiêm mũi 1 vắc-xin sởi đơn (MVVAC) hoặc vắc-xin phối hợp (Priorix, MMR-II) khi đủ 9 tháng tuổi, sau đó tiêm nhắc lại theo đúng lịch khuyến cáo của Bộ Y tế.
• Nếu trẻ chưa có miễn dịch vô tình tiếp xúc với người mắc sởi, việc tiêm vắc-xin trong vòng 72 giờ hoặc sử dụng Globulin miễn dịch trong vòng 6 ngày có thể giúp ngăn ngừa mắc bệnh hoặc giảm nhẹ đáng kể độ nặng của biến chứng.
• Hướng dẫn trẻ thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.
• Cho trẻ đeo khẩu trang khi ra ngoài, đến nơi đông người hoặc khi chăm sóc người bệnh.
• Giữ nhà cửa thông thoáng, đón ánh nắng tự nhiên, thường xuyên làm sạch đồ chơi và lau chùi các bề mặt tiếp xúc bằng dung dịch khử khuẩn.

Tiêm vắc-xin sởi đầy đủ và đúng lịch là biện pháp phòng ngừa hiệu quả, an toàn nhất để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ mắc bệnh và biến chứng

Sởi ở trẻ em không chỉ là một bệnh gây phát ban ngoài da. Khi sốt cao kéo dài, trẻ khó thở, lừ đừ, uống kém, co giật hoặc có biểu hiện bất thường, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay thay vì chỉ theo dõi tại nhà. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để trẻ được bác sĩ chuyên khoa đánh giá tình trạng, theo dõi nguy cơ biến chứng và hướng dẫn chăm sóc phù hợp trong quá trình hồi phục.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh sởi