Tay chân miệng ở trẻ em: Dấu hiệu, mức độ bệnh và cách chăm sóc

Tay chân miệng ở trẻ em là bệnh truyền nhiễm thường gặp, đặc biệt ở trẻ nhỏ, với các biểu hiện điển hình như sốt, loét miệng và xuất hiện bóng nước ở da. Phần lớn trẻ có thể hồi phục tốt nếu được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể diễn tiến nhanh với biến chứng thần kinh, tim mạch hoặc hô hấp, vì vậy phụ huynh cần theo dõi sát diễn biến của bệnh.

1. Tay chân miệng là bệnh gì?

Tay chân miệng (Hand, Foot and Mouth Disease – HFMD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do nhóm virus đường ruột (Enterovirus) gây ra. Hai nhóm tác nhân chính gây bệnh là Coxsackievirus A16 (thường gây thể nhẹ, tự khỏi) và Enterovirus 71 (EV71). Trong đó, chủng EV71 có độc lực rất cao, có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương và gây ra nhiều biến chứng nặng nề nguy hiểm đến tính mạng.

Bệnh có khả năng lây lan nhanh chóng từ người sang người và rất dễ bùng phát thành dịch. Virus lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa và tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, dịch tiết mũi họng, dịch phỏng nước hoặc phân của người bệnh. Ngoài ra, virus có thể lây gián tiếp khi trẻ cầm nắm đồ chơi, vật dụng hoặc bề mặt bị nhiễm mầm bệnh rồi đưa tay lên mắt, mũi, miệng.

Bệnh xảy ra phổ biến nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dưới 3 tuổi. Nguyên nhân là do hệ miễn dịch của trẻ ở độ tuổi này chưa phát triển hoàn thiện và chưa có kháng thể bảo vệ đối với virus. Trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo hoặc sinh hoạt ở các môi trường tập trung đông người có nguy cơ mắc bệnh cao nhất.

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do vi-rút gây ra, thường gặp ở trẻ nhỏ và có khả năng lây lan nhanh

2. Các mức độ bệnh tay chân miệng

Theo hướng dẫn chẩn đoán và điều trị của Bộ Y tế, bệnh tay chân miệng được phân thành 4 mức độ/phân độ lâm sàng từ nhẹ đến nặng như sau:

2.1 Mức độ 1 (Thể nhẹ) 

Trẻ chỉ có tổn thương ở da (nổi phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, gối) và/hoặc loét niêm mạc miệng, có thể kèm sốt nhẹ hoặc không sốt. Trẻ ở mức độ này hoàn toàn có thể được theo dõi và chăm sóc tại nhà dưới sự hướng dẫn của bác sĩ.

2.2 Mức độ 2 (Có biến chứng thần kinh nhẹ và/hoặc sốt cao)

Được chia thành 2 nhóm nhỏ:

• Độ 2a: Trẻ có một trong các biểu hiện như giật mình dưới 2 lần/30 phút (không ghi nhận lúc khám); sốt kéo dài trên 2 ngày hoặc sốt cao ≥ 39°C; nôn ói nhiều; quấy khóc bứt rứt, lừ đừ.
• Độ 2b: Trẻ xuất hiện dấu hiệu giật mình từ 2 lần/30 phút trở lên hoặc giật mình lúc khám; sốt cao ≥ 39.5°C không hạ; ngủ gà; run chi, đi đứng loạng choạng, yếu tay chân.

2.3 Mức độ 3 (Biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp nặng)

Trẻ có biểu hiện rối loạn thần kinh thực vật và suy tuần hoàn/hô hấp rõ rệt với các triệu chứng như mạch nhanh (> 170 lần/phút), vã mồ hôi lạnh, da tái nổi vân tím, tăng huyết áp, thở nhanh, thở nông hoặc thở bất thường.

2.4 Mức độ 4 (Biến chứng rất nặng)

Trẻ rơi vào tình trạng sốc nhiễm khuẩn/sốc tim, phù phổi cấp, tím tái, suy hô hấp nặng và trụy mạch nguy hiểm đến tính mạng.

3. Dấu hiệu nhận biết tay chân miệng ở trẻ em

Bệnh tay chân miệng thường diễn tiến qua các giai đoạn rõ rệt với những dấu hiệu lâm sàng đặc trưng:

Giai đoạn ủ bệnh (từ 3 – 7 ngày): Trẻ nhiễm virus nhưng chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng ra bên ngoài.

Giai đoạn khởi phát (từ 1 – 2 ngày): Trẻ bắt đầu xuất hiện các triệu chứng nhẹ như sốt (sốt nhẹ hoặc sốt cao), đau họng, mệt mỏi, biếng ăn, quấy khóc, chảy dãi nhiều và tiêu chảy vài lần trong ngày.

Giai đoạn toàn phát (kéo dài từ 3 – 10 ngày):

Đây là giai đoạn bùng phát các tổn thương điển hình:

• Xuất hiện các phỏng nước hoặc vết loét đỏ có đường kính 2 – 3 mm ở niêm mạc miệng, nướu răng, lưỡi và bên trong má. Các vết loét đau rát làm trẻ đau miệng, tăng tiết nước bọt, bỏ ăn, bỏ bú.
• Phát ban đỏ hoặc mụn nước hình bầu dục (đường kính 2 – 10 mm) ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, khuỷu tay, đầu gối và vùng mông. Mụn nước rất hiếm khi gây ngứa hay bội nhiễm, tồn tại dưới 7 ngày rồi xẹp dần và để lại vết thâm.

Giai đoạn hồi phục (từ ngày thứ 8 – 10): Nếu không gặp biến chứng, các vết loét và mụn nước sẽ lành dần, trẻ hồi phục sức khỏe hoàn toàn.

Trẻ mắc bệnh thường xuất hiện các vết loét đỏ, phỏng nước nhỏ đường kính 2–3 mm ở niêm mạc miệng, lòng bàn tay và bàn chân

4. Tay chân miệng có nguy hiểm không?

Bệnh tay chân miệng rất nguy hiểm nếu trẻ bị nhiễm chủng virus EV71 mà không được phát hiện và can thiệp kịp thời. Các biến chứng nặng thường bùng phát cấp tính từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 của bệnh:

• Biến chứng thần kinh: Virus xâm nhập qua hàng rào máu não gây viêm brain/viêm thân não, viêm não tủy. Biểu hiện ban đầu là giật mình chới với, ngủ gà, run chi, yếu liệt tay chân, đi loạng choạng, co giật và hôn mê.
• Biến chứng tim mạch và hô hấp: Viêm cơ tim, phù phổi cấp, suy tim, tăng huyết áp, trụy mạch. Những biến chứng này có thể tiến triển cực kỳ nhanh chóng và dẫn đến tử vong chỉ trong vòng vài giờ nếu không được cấp cứu hồi sức tích cực.
• Di chứng lâu dài: Ở những trẻ may mắn sống sót sau các biến chứng thần kinh hoặc tim phổi nặng, bệnh vẫn có thể để lại các di chứng vận động, yếu teo cơ, suy giảm nhận thức hoặc chậm phát triển thần kinh sau này.

5. Khi nào nên đến bác sĩ?

Khi có các dấu hiệu nghi ngờ nên đến bệnh viện uy tín để các bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và điều trị kịp thời. Phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu trẻ xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo chuyển nặng nào sau đây:

• Sốt cao liên tục ≥ 39°C hoặc sốt kéo dài trên 48 giờ (3 ngày) không đáp ứng với thuốc hạ sốt.
• Giật mình chới với (đặc biệt khi tần suất giật mình tăng dần hoặc xuất hiện ≥ 2 lần trong 30 phút) đây là dấu hiệu nhiễm độc thần kinh sớm.
• Quấy khóc dai dẳng, bứt rứt, ngủ chập chờn, ngủ gà, lừ đừ, khó đánh thức.
• Nôn ói nhiều, nôn khan hoặc không thể uống nước.
• Run tay chân, đi đứng loạng choạng, yếu hoặc liệt chi.
• Thở nhanh, khó thở, thở nông, da tái, nổi vân tím, vã mồ hôi lạnh, co giật, hôn mê.

6. Cách chăm sóc trẻ bị tay chân miệng tại nhà

Đối với trẻ mắc bệnh ở mức độ nhẹ (Độ 1), gia đình có thể theo dõi và chăm sóc tại nhà theo các hướng dẫn y khoa sau:

Cách ly và theo dõi: Cho trẻ nghỉ học và cách ly tại nhà từ 7 – 10 ngày (hoặc 10 – 14 ngày) kể từ khi khởi phát bệnh để tránh lây nhiễm cho trẻ khác. Nơi ở của trẻ cần thông thoáng, sạch sẽ và có ánh nắng mặt trời.

Hạ sốt và giảm đau đúng cách:

• Cho trẻ dùng thuốc hạ sốt Paracetamol với liều 10 – 15 mg/kg/lần, cách 4 – 6 giờ/lần khi sốt từ 38.5°C trở lên.
• Nếu trẻ vẫn sốt cao liên tục, có thể dùng thêm Ibuprofen (liều 5 – 10 mg/kg/lần) xen kẽ theo chỉ định của bác sĩ.
• Tuyệt đối không dùng Aspirin để hạ sốt cho trẻ. Chườm ấm ở vùng cổ, nách, bẹn nhẹ nhàng.

Bù nước và điện giải: Cho trẻ uống dung dịch Oresol pha đúng tỷ lệ hướng dẫn, bổ sung thêm nước lọc, nước trái cây mát.

Vệ sinh răng miệng và chăm sóc da:

• Rơ miệng nhẹ nhàng cho trẻ bằng nước muối sinh lý NaCl 0.9% hoặc dung dịch Glycerin borat, Zytee, Antiacid dạng gel trước bữa ăn 30 phút – 1 giờ để giảm đau rát.
• Tắm rửa sạch sẽ cho trẻ hàng ngày bằng nước ấm hoặc xà phòng sát khuẩn nhẹ nhàng; không kỳ cọ mạnh, không làm vỡ mụn nước và không đắp lá dân gian lên tổn thương da.
• Cắt ngắn móng tay cho trẻ để tránh trẻ gãi gây nhiễm trùng da.

Chế độ dinh dưỡng phù hợp: Cho trẻ ăn thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu và để nguội mát (như cháo, súp, sữa chua). Chia nhỏ thành nhiều bữa ăn trong ngày; tránh các món ăn cứng, cay, nóng hoặc quá chua.

Lưu ý: Nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên môn trước khi thực hiện các phương pháp chăm sóc trẻ tại nhà.

Cần chú ý giữ vệ sinh răng miệng sạch sẽ và chăm sóc da nhẹ nhàng để tránh nhiễm trùng, giúp trẻ mau phục hồi

Tay chân miệng ở trẻ em thường có tiên lượng tốt nhưng không nên chủ quan, đặc biệt trong những ngày bệnh có nguy cơ diễn tiến nặng. Khi trẻ sốt kéo dài, giật mình bất thường, run tay chân, thở khó, nôn ói nhiều hoặc có biểu hiện lừ đừ, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay. Đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để trẻ được bác sĩ đánh giá mức độ bệnh và hướng dẫn chăm sóc, theo dõi phù hợp.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh tay chân miệng ở trẻ em