Bệnh trĩ là gì? Dấu hiệu nhận biết và hướng điều trị phù hợp

Bệnh trĩ là một trong những bệnh lý vùng hậu môn – trực tràng thường gặp, hình thành khi các đám rối tĩnh mạch tại khu vực này bị giãn và chịu áp lực kéo dài. Vì tiến triển âm thầm, nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi triệu chứng đã ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Táo bón, rặn nhiều khi đi tiêu, ngồi lâu hoặc mang thai là những yếu tố làm tăng áp lực lên tĩnh mạch hậu môn, từ đó thúc đẩy bệnh hình thành và tiến triển nặng hơn theo thời gian nếu không được can thiệp. Tùy vị trí và mức độ, người bệnh có thể gặp chảy máu khi đi tiêu, đau, ngứa hoặc sa búi trĩ mỗi triệu chứng đều gợi ý một mức độ tổn thương khác nhau, cần được đánh giá đúng để xử trí kịp thời.

1. Bệnh trĩ là gì

Trĩ không phải ngay từ đầu đã là một bệnh lý mà thực chất là cấu trúc giải phẫu bình thường của vùng hậu môn – trực tràng, bao gồm hệ thống mạch máu (tiểu động mạch, tĩnh mạch và các thông nối động – tĩnh mạch), cơ trơn cùng mô liên kết nâng đỡ nằm dưới niêm mạc.

Bệnh trĩ hình thành khi các mạch máu tại khu vực này phải chịu áp lực gia tăng kéo dài, dẫn đến phình giãn, xung huyết và hình thành các búi trĩ trong ống hậu môn. Theo thời gian, đặc biệt khi tuổi tác tăng cao, các mô liên kết nâng đỡ dần suy yếu khiến búi trĩ có xu hướng sa xuống và nhô ra ngoài lỗ hậu môn. Trĩ là một trong những bệnh lý hậu môn – trực tràng phổ biến, thường gặp ở người trưởng thành và có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt nếu không được kiểm soát phù hợp.

Hình ảnh ví von cảm giác đau rát, khó chịu vùng hậu môn khi mắc bệnh trĩ

2. Phân loại bệnh trĩ

Dựa trên vị trí của búi trĩ so với đường lược – ranh giới giải phẫu giữa vùng hậu môn và trực tràng, bệnh trĩ được chia thành 3 loại chính:

• Trĩ nội (Internal hemorrhoids): Búi trĩ hình thành phía trên đường lược, được bao phủ bởi niêm mạc và biểu mô chuyển tiếp. Do khu vực này không có nhiều dây thần kinh cảm giác, trĩ nội thường ít gây đau, đặc biệt ở giai đoạn đầu.
• Trĩ ngoại (External hemorrhoids): Búi trĩ xuất phát phía dưới đường lược, nằm ngay dưới lớp da quanh hậu môn. Khu vực này có nhiều dây thần kinh cảm giác nên trĩ ngoại thường gây đau rát, ngứa ngáy và cảm giác vướng cộm rõ rệt.
• Trĩ hỗn hợp: Là tình trạng xuất hiện đồng thời cả búi trĩ nội và búi trĩ ngoại, khiến các triệu chứng có thể phức tạp và rõ rệt hơn.

3. Các mức độ của bệnh trĩ

Mức độ bệnh trĩ được đánh giá dựa trên vị trí, tình trạng sa của búi trĩ và khả năng tự co trở lại vào ống hậu môn. Trong đó, trĩ nội được chia thành 4 độ, còn trĩ ngoại thường được mô tả theo 4 thời kỳ tiến triển:

3.1 Phân độ trĩ nội

• Trĩ nội độ 1: Búi trĩ nằm hoàn toàn bên trong ống hậu môn, các tĩnh mạch tại đây bắt đầu giãn nhưng chưa sa ra ngoài. Người bệnh có thể chưa cảm nhận rõ búi trĩ và triệu chứng thường khá nhẹ.
• Trĩ nội độ 2: Khi rặn đại tiện, búi trĩ có thể sa xuống và lòi ra ngoài hậu môn. Tuy nhiên, sau khi đi tiêu xong, búi trĩ có thể tự co trở lại vào bên trong mà không cần dùng tay đẩy.
• Trĩ nội độ 3: Búi trĩ không chỉ sa ra ngoài khi đại tiện mà còn có thể xuất hiện khi đi lại nhiều, ngồi xổm hoặc làm việc nặng. Ở mức độ này, búi trĩ không thể tự co lên, người bệnh cần dùng tay đẩy búi trĩ trở lại vào ống hậu môn.
• Trĩ nội độ 4: Búi trĩ thường xuyên sa ra ngoài, kể cả khi người bệnh không đại tiện. Búi trĩ không thể tự co vào và cũng không thể dùng tay đẩy trở lại, thường gây cảm giác vướng cộm, khó chịu và dễ phát sinh biến chứng.

3.2 Các mức độ trĩ ngoại

Trĩ ngoại không được phân chia thành độ 1 – 4 như trĩ nội mà thường được mô tả theo 4 thời kỳ tiến triển:

• Thời kỳ 1: Các búi trĩ bắt đầu xuất hiện và lòi ra ngoài hậu môn, có thể gây cảm giác vướng hoặc khó chịu.
• Thời kỳ 2: Búi trĩ phát triển rõ hơn, bên ngoài hậu môn có thể quan sát thấy các tĩnh mạch ngoằn ngoèo, nổi rõ dưới da.
• Thời kỳ 3: Tình trạng tắc mạch trĩ ngoại có thể xảy ra, hình thành cục máu đông trong búi trĩ, gây đau đớn và có thể kèm chảy máu.
• Thời kỳ 4: Búi trĩ có thể bị viêm, sưng, đau, kèm ngứa ngáy và nguy cơ nhiễm trùng nếu tình trạng tổn thương kéo dài hoặc không được xử trí phù hợp.

4. Nguyên nhân dẫn đến bệnh trĩ là gì?

Bệnh trĩ hình thành khi áp lực tại vùng hậu môn – trực tràng tăng lên kéo dài, khiến các mạch máu và mô nâng đỡ tại đây bị giãn, phình và dần hình thành búi trĩ. Một số nguyên nhân và yếu tố nguy cơ thường gặp gồm:

• Rặn mạnh khi đi đại tiện: Táo bón kéo dài hoặc tiêu chảy mạn tính có thể khiến người bệnh phải rặn nhiều, làm gia tăng áp lực lên các tĩnh mạch vùng hậu môn – trực tràng.
• Thói quen sinh hoạt và đặc thù công việc: Ngồi quá lâu trên bồn cầu hoặc duy trì tư thế ngồi, đứng trong nhiều giờ liên tục có thể làm tăng áp lực lên vùng hậu môn. Tình trạng này thường gặp ở nhân viên văn phòng, thợ may, tài xế hoặc nhân viên bán hàng.
• Chế độ ăn uống thiếu chất xơ: Ăn ít rau củ quả, thiếu chất xơ và không uống đủ nước dễ dẫn đến táo bón, từ đó làm tăng nguy cơ hình thành và làm nặng bệnh trĩ.
• Tăng áp lực vùng tiểu khung: Thai kỳ, thừa cân – béo phì hoặc một số khối u vùng tiểu khung như u xơ tử cung, u đại trực tràng có thể gây cản trở tuần hoàn máu, làm tăng áp lực lên hệ tĩnh mạch hậu môn – trực tràng.
• Lao động hoặc vận động gắng sức: Thường xuyên khuân vác vật nặng hoặc thực hiện các hoạt động đòi hỏi gồng cơ bụng mạnh như tập tạ, quần vợt có thể làm áp lực trong ổ bụng tăng cao, ảnh hưởng đến hệ tĩnh mạch vùng hậu môn.
• Tuổi tác: Ở người lớn tuổi, đặc biệt trong khoảng 45 – 65 tuổi, các mô liên kết nâng đỡ vùng hậu môn – trực tràng dần suy yếu và giảm độ đàn hồi, khiến búi trĩ dễ hình thành hoặc sa xuống.
• Một số yếu tố khác: Quan hệ tình dục qua đường hậu môn hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh trĩ cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Thói quen sinh hoạt và đặc thù công việc có thể làm tăng áp lực lên vùng hậu môn

5. Dấu hiệu nhận biết bệnh trĩ

Các triệu chứng của bệnh trĩ có thể khác nhau tùy vị trí búi trĩ, mức độ tiến triển và tình trạng biến chứng. Một số dấu hiệu thường gặp người bệnh cần lưu ý gồm:

• Chảy máu tươi khi đi đại tiện: Đây là một trong những dấu hiệu phổ biến và có thể xuất hiện từ giai đoạn sớm. Ban đầu, lượng máu thường ít, chỉ dính trên giấy vệ sinh hoặc phủ bên ngoài phân. Khi bệnh tiến triển, máu có thể nhỏ giọt sau khi đi tiêu, chảy thành tia hoặc xuất hiện nhiều hơn. Trường hợp búi trĩ bị tổn thương, tắc mạch hoặc có cục máu đông, người bệnh có thể nhận thấy máu đông đi kèm. Tuy nhiên, chảy máu hậu môn không chỉ gặp ở bệnh trĩ mà còn có thể liên quan đến nhiều bệnh lý khác, vì vậy cần được thăm khám nếu tình trạng kéo dài hoặc tái diễn.
• Sa búi trĩ: Người bệnh có thể nhận thấy một khối mềm nhô ra ngoài hậu môn, thường xuất hiện khi đại tiện, rặn mạnh hoặc vận động gắng sức. Ở trĩ nội độ nhẹ, búi trĩ có thể tự co trở lại sau khi đi tiêu. Khi bệnh tiến triển, búi trĩ có thể cần dùng tay đẩy vào trong hoặc sa ra ngoài thường xuyên, thậm chí không thể đẩy trở lại ở mức độ nặng. Tình trạng này có thể gây cảm giác vướng cộm, khó chịu và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
• Đau rát, khó chịu vùng hậu môn: Cơn đau không phải lúc nào cũng xuất hiện ở bệnh trĩ, đặc biệt với trĩ nội giai đoạn đầu. Đau thường rõ hơn khi trĩ ngoại bị tắc mạch, hình thành huyết khối hoặc khi búi trĩ nội sa ra ngoài và bị thắt nghẹt. Người bệnh có thể cảm thấy đau, căng tức hoặc nóng rát quanh hậu môn, nhất là khi ngồi lâu, đi đại tiện hoặc vận động.
• Chảy dịch nhầy, ngứa ngáy và kích ứng hậu môn: Khi búi trĩ sa hoặc niêm mạc hậu môn bị kích thích, dịch nhầy có thể tiết ra nhiều hơn, khiến vùng da quanh hậu môn luôn trong tình trạng ẩm ướt. Điều này dễ gây ngứa ngáy, nóng rát, cộm và khó chịu, đặc biệt sau khi đi đại tiện. Nếu vệ sinh không đúng cách hoặc chà xát quá mạnh, tình trạng kích ứng có thể trở nên rõ rệt hơn.

Đau rát và cảm giác khó chịu vùng hậu môn là những biểu hiện thường gặp của bệnh trĩ

6. Bệnh trĩ có nguy hiểm không?

Bệnh trĩ thường là bệnh lý lành tính và không đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Tuy nhiên, nếu kéo dài hoặc không được điều trị đúng cách, bệnh có thể gây chảy máu tái diễn, đau đớn và dẫn đến một số biến chứng ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe.

Các biến chứng có thể gặp:

• Thiếu máu mạn tính: Tình trạng chảy máu hậu môn kéo dài, đặc biệt lặp lại qua nhiều lần đại tiện, có thể khiến cơ thể mất một lượng máu đáng kể. Người bệnh có thể cảm thấy mệt mỏi, chóng mặt, da xanh xao hoặc suy giảm thể lực.
• Sa nghẹt búi trĩ: Búi trĩ sa ra ngoài và bị cơ thắt hậu môn chèn ép, làm cản trở quá trình lưu thông máu. Búi trĩ có thể sưng to, đau dữ dội, thậm chí có nguy cơ hoại tử và nhiễm trùng nếu không được xử trí kịp thời.
• Tắc mạch búi trĩ: Huyết khối hình thành trong các tĩnh mạch trĩ tạo thành khối phồng màu tím hoặc xanh ở vùng hậu môn, thường gây đau rát và khó chịu đột ngột.
• Viêm nhiễm và các bệnh lý thứ phát: Vùng hậu môn bị kích ứng, viêm nhiễm kéo dài có thể làm tăng nguy cơ viêm da quanh hậu môn, nứt kẽ hậu môn, áp-xe hoặc rò hậu môn. Những trường hợp nhiễm trùng nặng có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng hơn.

Người bệnh nên chủ động thăm khám khi xuất hiện chảy máu hậu môn, sa búi trĩ, đau hoặc sưng vùng hậu môn, đặc biệt khi triệu chứng tái diễn hoặc ngày càng nghiêm trọng. Chảy máu hậu môn không phải lúc nào cũng do bệnh trĩ mà còn có thể liên quan đến polyp đại trực tràng, ung thư đại trực tràng hoặc các bệnh lý khác. Tại cơ sở y tế, bác sĩ có thể thực hiện thăm khám vùng hậu môn – trực tràng, nội soi hậu môn – trực tràng hoặc nội soi đại tràng khi cần thiết để xác định chính xác nguyên nhân và mức độ bệnh.

7. Các phương pháp điều trị bệnh trĩ

Tùy vào loại trĩ, mức độ bệnh và tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể lựa chọn một trong các hướng điều trị sau:

• Điều trị nội khoa: Thường áp dụng với trĩ nhẹ hoặc trong các đợt cấp. Người bệnh được hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn, tăng chất xơ, uống đủ nước, ngâm nước ấm và sử dụng thuốc theo chỉ định.
• Điều trị bằng thủ thuật ít xâm lấn: Có thể được cân nhắc đối với một số trường hợp trĩ nội độ 1, 2 và một số trường hợp độ 3 nhẹ. Các phương pháp thường gặp gồm thắt búi trĩ bằng vòng cao su, tiêm xơ hoặc quang đông hồng ngoại.
• Phẫu thuật: Được xem xét khi trĩ nội độ 3, độ 4 nặng, trĩ ngoại lớn hoặc xuất hiện biến chứng như tắc mạch, sa nghẹt. Một số phương pháp có thể được áp dụng gồm phẫu thuật Longo (PPH), khâu triệt mạch THD dưới siêu âm hoặc cắt trĩ theo phương pháp Milligan-Morgan, Ferguson.

8. Cách phòng ngừa bệnh trĩ tại nhà

Duy trì thói quen đại tiện khoa học, chế độ ăn phù hợp và vận động thường xuyên có thể giúp giảm áp lực lên vùng hậu môn – trực tràng, từ đó hạn chế nguy cơ hình thành hoặc tái phát bệnh trĩ.

• Bổ sung rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt để tăng lượng chất xơ trong khẩu phần, giúp phân mềm hơn và hạn chế táo bón.
• Duy trì khoảng 1,5 – 2 lít nước mỗi ngày hoặc theo nhu cầu và tình trạng sức khỏe của mỗi người.
• Không nhịn đi tiêu, không cố rặn mạnh và tránh ngồi quá lâu trên bồn cầu.
• Tăng cường vận động thể chất hằng ngày, hạn chế ngồi hoặc đứng một chỗ trong thời gian dài và kiểm soát cân nặng hợp lý.

Uống đủ nước mỗi ngày giúp duy trì phân mềm và hỗ trợ phòng ngừa táo bón

Không phải mọi trường hợp bệnh trĩ đều cần can thiệp phẫu thuật, nhiều trường hợp nhẹ có thể cải thiện tốt nhờ điều chỉnh thói quen sinh hoạt và điều trị nội khoa đúng cách. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào loại trĩ, mức độ sa búi trĩ, triệu chứng và tình trạng cụ thể của từng người bệnh, nên không thể áp dụng chung một phác đồ cho mọi trường hợp. 

Nếu chảy máu khi đi tiêu, đau vùng hậu môn hoặc búi trĩ sa kéo dài, đăng ký thăm khám tại Bệnh viện STO Phương Đông để được bác sĩ chuyên khoa đánh giá và tư vấn hướng điều trị phù hợp, tránh để bệnh tiến triển đến giai đoạn khó kiểm soát hơn.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh trĩ